संस्कृत प्रश्नपत्रम्
कक्षा-द्वादशः
पूर्णाङ्काः - ८०
समय - ३ घण्टा
अभ्यर्थिनः यथाशक्ति स्वशब्देषु उत्तरं दद्युः।
अन्ते चिह्नानि पूर्णचिह्नं सूचयन्ति ।
सर्वेषां प्रश्नानामुत्तरं लिखत ।
भाग-अ
(बहुविकल्पीय प्रश्नः)
प्रश्नसङ्ख्या १ तः ३० पर्यन्तं बहुविकल्पप्रकारः भवति।प्रत्येकस्य प्रश्नस्य चत्वारः विकल्पाः सन्ति । सम्यक् विकल्पं चित्वा उत्तरपत्रे लिखन्तु। प्रत्येकं प्रश्नः १ अङ्कस्य अस्ति। -1 x 30 = 30
प्रश्न संख्या 1-30 वस्तुनिष्ठप्रश्नाः सन्ति ।
सर्वे प्रश्नाः समानाङ्काः ।
सर्वे प्रश्नाः अनिवार्याः ।
प्रदत्तेषु विकल्पेषु समुचितम् उत्तरं चिनुत ।
अपठितांश-अवबोधनम्-
निर्देश-अधोलिखितं अनुच्छेदं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नान् विकल्पेभ्यः उत्तरत-
अनुच्छेदः-
अस्माकं जीवने पदे पदे प्रत्येकेषु कार्येषु विज्ञानं व्याप्तमस्ति।विज्ञानस्य चमत्कारान् दृष्ट्वा वयम् आश्चर्यं कुर्मः।सर्वेषु क्षेत्रेषु एवं विज्ञानस्य लाभाः दृश्यन्ते। अद्य वयं वाष्पयानेन देशदेशान्तरेषु परिभ्रमामः। पोतेन अनायासं नदीः समुद्रांश्च तरामः। विमानेन आकाशे स्वच्छन्दंविहरामः।अद्यतुराकेट यानेन तु चन्द्रमसि अपि भ्रमणाय प्रयत्नं कुर्मः।अद्य अस्माकं जीवने विद्युतः उपयोगं तु सर्वत्र दृश्यते मोटर,बस,कार, स्कूटर इत्यादिभिः यानैः तु वयं प्रतिदिनं प्रतिपलं च गमनागमनं कुर्मःअद्य अस्माकं जीवने विद्युतः उपयोगं तु सर्वत्रदृश्यते रात्रीणां अन्धकारे विद्युद्दीपकं प्रज्वाल्य सर्वत्र प्रकाशं कुर्मः। विद्युतः प्रभावेण व्यजनानि चलन्ति,रोमाञ्चकारीणि दारूणेऽपि शिशिरे शैत्यभयं न भवति। उद्योगक्षेत्रेषु विद्युतः शक्त्या मुद्रणयन्त्राणि, अनेकानि लौहमयानि यन्त्रोपकरणानि चलन्ति । तेभ्यःनवीनानि वस्तूनि निर्मीयन्ते।
1.अस्माकं जीवने पदे पदे किं व्याप्तम् ?
(क).आश्चर्यम्
(ख).प्रकाशम्
(ग).विज्ञानम्
(घ).स्वच्छन्दम्
2.वयं देशदेशान्तरेषु केन परिभ्रमामः ?
(क).रेलयानेन
(ख).वाष्पयानेन
(ग).बसयानेन
(घ).वायुयानेन
3. 'अनेकानि' इति सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम् ?
(क) यन्त्रोपकरणानि
(ख) आश्चर्यानि
(ग) दिनानि
(घ) वायुयानानि
4.'गगने' इति पदस्य कृते अत्र किं पर्यायपदं प्रयुक्तम् ?
(क).वायुयाने
(ख).वाष्पयाने
(ग).आकाशे
(घ).राकेटयाने
5.प्राप्तैव-अस्य सन्धिं-विच्छेदं किम् ?
(क) प्राप्त+ एव
(ख) प्राप्त्+ एव
(ग) प्राप्ता+ एव
(घ) प्राप्ते+ एव
पठितावबोधनम्-
निर्देश :
अधोलिखितं गद्यांशं, पद्यं, नाट्यं च पठित्वा प्रदत्तप्रश्नान् विकल्पेभ्यः उत्तरं चिनतु-
गद्यांशः-
"तात चन्द्रापीड। विदितवेदितव्यस्याधीतसर्वशाश्त्रस्य ते नाल्पमप्युपदेष्टव्यमस्ति। केवलं च निसर्गत एवातिगहनं तमो यौवनप्रभवम्।अपरिणामोपशमो दारूणो लक्ष्मीमदः।अप्रबोधा घोरा च राज्यसुखसन्निपातनिद्राभवति, इत्यतः विस्तरेणाभिधीयसे।"
6. चन्द्रापीडः कीदृशः कथितः?
(क) अल्पविद्याधरः
(ख) अविदितवेदितव्यः
(ग) विदितवेदितव्यः
(घ) अशिक्षितः
7. चन्द्रापीडेन किं अधीतम् इति गद्यांशे उक्तम्?
(क) केवलम् आगमाः
(ख) केवलानि पुराणानि
(ग) सर्वशास्त्राणि
(घ) वेदाः एव
8. यौवनप्रभवं किं भवति इति उक्तम्?
(क) ज्ञानम्
(ख) अतिगहनं तमः
(ग) वैराग्यम्
(घ) तपस्या
9. ‘दारुणो लक्ष्मीमदः’ इत्यस्य अर्थः कः?
(क) लक्ष्म्याः सौम्यप्रभावः
(ख) लक्ष्म्याः गर्वः
(ग) दानशीलता
(घ) वैराग्यम्
10.राज्यसुखसन्निपातेन का अवस्था भवति?
(क) जागरूकता
(ख) ज्ञानवृद्धिः
(ग) घोरा निद्रा
(घ) तपस्या
पद्यम्-
ईशावास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत् । तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्यस्विद्धनम्।।
11. ‘ईशावास्यमिदं सर्वम्’ इति मन्त्रे किम् उक्तम्?
क. सर्वं मानववशम्
ख. सर्वं ईश्वरवशम्
ग. सर्वं राजवशम्
घ. सर्वं प्रकृतिवशम्
12. ‘यत्किञ्च जगत्यां जगत्’ इत्यस्य अर्थः कः?
क. केवलं पर्वताः एव
ख. केवलं नद्या एव
ग. यत्किञ्च विश्वे अस्ति सर्वम्
घ. केवलं वनस्पतयः
13. ‘तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा’ इत्यस्य संदेशः कः?
क. परधनं चोरय
ख. केवलं धनं सञ्चय
ग. त्यागभावेन भोगं कुरु
घ. सर्वं परित्यज्य जीव
14. ‘मा गृधः’ इत्यनेन किम् निषिद्धम्?
क. अध्ययनम्
ख. कर्म
ग. लोभः
घ. दानम्
15. ‘कस्यस्विद्धनम्’ इत्यनेन कः भावः सूचितः?
क. कस्य धनम् ?
ख. धनं केवलं राज्ञः
ग. धनं केवलं कुटुम्बस्य
घ. धनं केवलं स्वस्य
नाट्यांशः-
लवः:(प्रविश्य,स्वगतम्) क्रमौचित्यात् पूज्यानपि सतः कथमभिवादयिष्ये?,अविज्ञातवयः(विचिन्त्य) अयं पुनरविरुद्धप्रकार इति वृद्धेभ्यः श्रूयते। (सविनयमुपसृत्य) एष वो लवस्य शिरसा प्रणामपर्यायः।
अरुन्धतीजनकौ : कल्याणिन्! आयुष्मान् भूयाः।
अरुन्धती : एहि वत्स! (लवमुत्सङ्गे गृहीत्वा आत्मगतम्) दिष्ट्या न केवल-मुत्सङ्गश्चिरान्मनोरथोऽपि मे पूरितः।
16. ‘लवः’ किम् चिन्तयन् प्रविशति?
क. कथं नृत्यं करिष्यामि?
ख. क्रमौचित्यात् पूज्यान् कथं अभिवादयिष्यामि?
ग. कुतः आगतोऽस्मि?
घ. किमर्थं अत्र तिष्ठामि?
17. लवः वृद्धेभ्यः किम् श्रुतवान्?
क. धनं सञ्चितव्यम्
ख. अभिवादनं निषिद्धम्
ग. अविरुद्धप्रकारः उचितः
घ. युद्धं करणीयम्
18. लवः वृद्धान् कथं प्रणमति?
क. पादौ प्रक्षालयन्
ख. हस्तेन आह्वाय
ग. शिरसा प्रणामं कृत्वा
घ. मौनेन स्थातुम्
19. अरुन्धतीजनकौ लवस्य अभिवादनस्य प्रत्युत्तररूपेण किम् वदतः?
क. स्वागतं ते
ख. धन्यः असि
ग. कल्याणिन्! आयुष्मान् भूयाः
घ. पुनः आगच्छ
20. अरुन्धती आत्मगतेन कः भावः सूच्यते?
क. तस्य क्रोधः
ख. दीर्घकालीनः मनोरथः पूर्णः अभवत्
ग. भयम् अनुभूतम्
घ. शोकः जातः
21.रघुवंशस्य रचयिता कः ?
(क) भासः
(ख) कालिदासः
(ग) माघः
(घ) अश्वघोषः
22.'उत्तररामचरितम्' इति नाटकस्य रचयिता कः ?
(क) भासः
(ख) कालिदासः
(ग) भवभूतिः
(घ) अश्वघोषः।
23. जनकादयः केन सिद्धिम् आस्थिताः ?
(क) अकर्मणा
(ख) विकर्मणा
(ग) कर्मणा
(घ) सत्कर्मणा।
24.चन्द्रापीडं कः उपदिशति?
(क) शुकनासः
(ख) शुकः
(ग) तारापीडः
(घ) बृहस्पतिः।
25.सर्वत्र कीदृशं नीरम् अस्ति ?
(क) मलिनम्
(ख) अपगतमलिनम्
(ग) नीरजराजितम्
(घ) मत्स्ययुक्तम्।
26. सत्कविः कौ द्वौ अपेक्षते ?
(क) शब्दौ
(ख) अर्थों
(ग) शब्दार्थों
(घ) स्वरव्यञ्जने
27. समुद्रः राज्ञे किमर्थं रत्नचतुष्टयं दत्तवान् ?
(क) व्ययार्थम्
(ख) सञ्चयार्थम्
(ग) दानार्थम्
(घ) लोभनिवारणार्थम्।
28. लक्ष्म्या परिगृहीताः राजानः कीदृशाः भवन्ति ?
(क) प्रसन्नाः
(ख) विक्लवाः
(ग) सुप्ताः
(घ) यशस्विनः।
29.पापात् कः निवारयति ?
(क) सन्त्रिमम्
(ख) कुमित्रम्
(ग) राजपुरुषः
(घ) महाबलिः।
30.जलमध्ये पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा क्षणं कः स्थितः ?
(क) विक्रमः
(ख) ब्राह्मणः
(ग) पुत्तलिका
(घ) राजा।
भाग-B
विषयनिष्ठ प्रश्न
खण्ड -अ
( अति लघु उत्तरीय प्रश्ना:)
कस्यापि षट् प्रश्नस्य उत्तरं ददातु।
निर्देश: अधोलिखितम् अनुच्छेदं पठित्वा प्रदत्तान् प्रश्नान् निर्देशानुसारम् उत्तरत -2x6-12
बाल्मीकिः लौकिक संस्कृतसाहित्यस्य आदि कविः मन्यतेः।तस्य रामायणं च आदि कविः मन्यते।रामायणस्य कथाविलक्षणा अस्ति। कथ्यते यत् एकदा बाल्मीकिः तमसा तीरे भ्रमण आसीत्।अकस्मात् तस्य दृष्टिः एकेन व्याधेनाशरेशविध्यामाने क्रौञ्चे अपतत् । एतत् कारूणिकं दृश्यं दृष्ट्वा सहसैव वाल्मीकि मुखात् एषा वाणी निस्सृता -
मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वती: समाः । यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम्।।
रामायणं भारतीयानां राष्ट्रकाव्यम् अस्ति । अयं ग्रन्थः भारतस्य पुरातन संस्कृतेः दर्पणः अस्ति । रामः आदर्शपुत्रस्य, आदर्श भ्रातुः, आदर्शनृपस्य च उदाहरणानि प्रस्तौति । लक्ष्मणः कनीयसः भ्रातुरादर्शरूपं प्रस्तौति । सीता आदर्शभार्यायाः उदाहरणं प्रस्तौति । एवमेव दशरथः आदर्शपितुः हनुमान् भक्तिमतः सेवकस्य सुग्रीवः च आदर्श मित्रस्य अनुकरणीयानि उदाहरणानि प्रस्तुवन्ति ।
31.‘आदिकविः’ इति पदसमूहस्य विशेषणं किम्?
32.‘दृष्ट्वा’ इति पदं कस्य धातोः कृदन्तरूपं अस्ति?
33.‘निस्सृता’ इति क्रियापदस्य लकारः कः?
34.यथानिर्देशम् उत्तरत -
(1)‘मन्यते’ इति क्रियापदे पुरुषः कः?
(ii)‘रामायणम्’ इति पदस्य लिङ्गं किम्?
(iii)‘दृष्टिः’ इति पदस्य विभक्तिः किम्?
(iv) अपतत्’ इति क्रियापदस्य कालः कः?
अधोलिखितं गद्यांश, पद्यं च पठित्वा प्रदत्तप्रश्नान् संस्कृतेन उत्तरत -
गद्यांशः
इत्येवं विचार्य सर्वस्वदक्षिणं यज्ञं कर्त्तुमुपक्रान्तवान् । ततः शिल्पिभिरतीव मनोहरो मण्डपः कारितः। सर्वापि यज्ञसामग्री समहृता । देवमुनिगन्धर्वयक्षसिद्धादयश्च समाहूताः । तस्मिन्नवसरे समुद्राह्वानार्थं कश्चिद्ब्राह्मणः समुद्रतीरे प्रेषितः । सोऽपि समुद्रतीरं गत्वा गन्धपुष्पादिषोडशोपचारं विधायाब्रवीत् “भोः समुद्र ! विक्रमार्को राजा यज्ञं करोति । तेन प्रेषितोऽहं त्वामाह्वातुं समागतः ।" इति जलमध्ये पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा क्षणं स्थितः । कोऽपि तस्य प्रत्युत्तरं न ददौ । तत उज्जयिनीं यावत्प्रत्यागच्छति तावद्देदीप्यमानशरीरः समुद्रो ब्राह्मणरूपी सन् तमागत्यावदत् “भो ब्राह्मण, विक्रमेणास्मानाह्वातुं प्रेषितस्त्वं, तर्हि तेन यास्माकं सम्भावना कृता सा प्राप्तैव । एतदेव सुहृदो लक्षणं यत्समये दानमानादि क्रियते ।
प्रश्नाः
पूर्णवाक्येन उत्तरत -
35.विक्रमार्कराजस्य यज्ञार्थं कं कार्यार्थं समुद्रतीरे प्रेषितवान्?
36. निर्देशानुसारम् उत्तरत :
(1)‘उपक्रान्तवान्’ इति धातोः लकारः कः?
(ii)‘समाहूताः’ इति पदस्य वचनं किम्?
(iii)‘मनोहरः’ इति विशेषणस्य विशेष्यं किम्?
(iv)‘प्रत्यागच्छति’ इति क्रियापदस्य पुरुषः कः?
पद्यम् -
अप्यग्रणीमन्त्रकृतामृषीणां कुशाग्रबुद्धे कुशली गुरुस्ते।
यतस्त्वया ज्ञानमशेषमाप्तं लोकेन चैतन्यमिवोष्णरश्मेः॥
37. पूर्णवाक्येन उत्तरत -
(1) ऋषयः कस्य कारणेन ‘अग्रणीमन्त्रकृताम्’ इति उच्यन्ते?
(ii) ज्ञानस्य उपमा कविना कस्य सह उपन्यस्ता?
38. यथानिर्देशम् उत्तरत -
(i)‘कुशाग्रबुद्धे’ इति पदस्य विभक्तिः कति?
(ii)‘अप्तम्’ इति पदं कस्य धातोः कृतप्रत्ययरूपं अस्ति?
39. अधोलिखितस्य श्लोकस्य अन्वये रित्तस्थानपूर्ति कुरुत-
अनेजदेकं (I)_____ जवीयो(Il)._____आप्नुवन्पूर्वमर्षत्।
तद्धावतोऽन्यानत्येति॒ तिष्ठत्तस्मिन्नपो (llI). _____दधाति॥
40.-वाक्यं शुद्धं कुरुत-
(क) ते बालकाः पुस्तकेन पठामि।
(ख) मम माता भोजनं पचसि।
(ग) वृक्षात् पत्राणि पतति।
41. उचितरूपैः रिक्तस्थानं पूरयत -
(क) छात्रा:........ गच्छन्ति । (विद्यालय)
(ख) .................... धर्मं चरन्ति। (साधु )
(ग) .................... मधुराणि सन्ति। (फल)
42. प्रत्ययं संयोज्य लिखत
(क) पठ्+क्त्वा-
(ख) गम्+तव्यत् -
(ग) मयूर + ङीप्-
43. अधः समस्तपदानां विग्रहाः दत्ताः, तानाश्रित्य समस्तपदानि रचयत
यथा-देवस्य आलयः = देवालयः।
(क) गृहस्य समीपम् = ....................
(ख) धर्मात् भ्रष्टः = ....................
(ग) विद्यायाः हीनः = ....................
44. शब्दार्थं लिखत-
(क )पुत्तलिका-
(ख) शिल्पिन्-
(ग) पद्मम्-
45. रेखाङ्कितपदस्य विभक्ति तत् कारणं च लिखत -
(क) शिवाय नम: ।
(ख) वृक्षात् पत्राणि पतन्ति।
(ग) बालकेषु मोहन: श्रेष्ठः ।
46. अधोलिखितपदानां सन्धि विच्छेदं वा कुरुत-
(क) अत्यधिकम्-.............+................
(ख) देवालय:-.............+.................
(ग) गण+ईश:-...............................
खण्ड -स
(दीर्घ उत्तरीय प्रश्नः)-5x4-20
चतुर्णां प्रश्नानाम् उत्तरं ददातु। प्रत्येकं प्रश्नस्य उत्तरं अधिकतमं २५० शब्देषु ददातु।
47.श्लोकमेलनं कुरुत -
'अ'' आ'
अस्ति यद्यपि सर्वत्र न कर्म लिप्यते नरे ॥
रमते न मरालस्य अन्धेन तमसाऽऽवृताः।
कुर्वनेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः।।
एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति नीरं नीरजराजितम्।
असुर्या नाम ते लोका मानसं मानसं विना॥
48.रुग्णताकारणान् प्राचार्याय अवकाशार्थं प्रार्थनापत्रं लिखत।
49.महाकाव्यस्य वैशिष्ट्यं प्रतिपादयत । उदाहरणम् अपि लिखत ।
50.अधोलिखित्तरचनानां लेखकानां नामानि लिखत । (केवलं पञ्चानाम् )
(क) रघुवंशम्-
(ख) उत्तररामचरितम्-
(ग) श्रीमद्भगवद् गीता-
(घ) रामायणम्-
(ङ)हर्षचरितम्-
(च) कादम्बरी-
51. मञ्जूषासहायतया चित्रं दृष्ट्वा पञ्च चाक्यानि रचयत -
मन्जूषाः-प्रार्थनासभा ,छात्राः ,विद्यालयस्य,शिक्षकाः, हरितवर्णीयं ।
52. मञ्जूषातः उचितसङ्केतान् गृहीत्वा अधोलिखितां कथां पूरयित्वा पुनः लिखत-
मञ्जूषा — अहङ्कारी, व्याकुलाः, प्रणम्य, निष्कासयितुम्, मूर्खताम्।
एकः राजा अत्यन्तः __________ (1) आसीत्। सः पण्डितान् आहूय प्रश्नम् अपृच्छत्। तस्य प्रश्नं श्रुत्वा पण्डिताः __________ (2) अभवन्। तदा एकः वृद्धः राजानं __________ (3) अवदत्। सः अवदत् यत् राजा अस्मान् राज्यात् __________ (4) क्षमः अस्ति। अन्ते राजा स्वस्य __________ (5) अवगतवान्।
कोई टिप्पणी नहीं:
एक टिप्पणी भेजें
जयतु संस्कृतम्।