expr:class='"loading" + data:blog.mobileClass'>

मंगलवार, 13 सितंबर 2022

आहारविचारः


आहारविचार:

प्रस्तुत पाठ चरकसंहिता के 'विमानस्थानम्' प्रकरण के 'रसविमान' नामक प्रथम अध्याय से संकलित है। यहाँ प्रयुक्त विमान शब्द का तात्पर्य रोगात्मक दोषों एवं ओषधियों के विज्ञान से है। इसमें बताया गया है कि स्वास्थ्य का मूल आधार समुचित आहार है। भोजन के प्रकार, उसकी मात्रा तथा उचित समय आदि का विधान ही इस अंश का वर्ण्य है।

उष्णमश्नीयात्, उष्णं हि भुज्यमानं स्वदते, भुक्तं चाग्निमौदर्यमुदीरयति, क्षिप्रं जरां गच्छति, वातमनुलोमयति, श्लेष्माणं च परिह्रासयति, तस्मादुष्णमश्नीयात्।

​गर्म भोजन खाना चाहिए। क्योंकि खाया हुआ गर्म भोजन अच्छा लगता है। खाया हुआ वह भोजन पेट की आग (जठराग्नि) को बढ़ाता है, शीघ्र पच जाता है, (पेट में विद्यमान) वायु को नीचे ले जाता है तथा कफ को नष्ट करता है। अतः गर्म (भोजन) खाना चाहिए।

स्निग्धमश्नीयात्, स्निग्धं हि भुज्यमानं स्वदते, क्षिप्रं जरां गच्छति, वातमनुलोमयति, शरीरमुपचिनोति, दृढीकरोतीन्द्रियाणि, बलाभिवृद्धिमुपजनयति, वर्णप्रसादं चाभिनिर्वर्तयति; तस्मात् स्निग्धमश्नीयात्।

​चिकनाई (घी, तेल आदि) से युक्त भोजन खाना चाहिए। निश्चय ही खाया हुआ चिकनाई युक्त भोजन स्वादिष्ट लगता है, शीघ्र पच जाता है, (पेट में विद्यमान) वायु को बाहर निकालता है, शरीर को पुष्ट करता है, इन्द्रियों को दृढ/ताकतवर बनाता है, बल की वृद्धि करता है तथा रंग-रूप में निखार लाता है। अतः चिकनाई युक्त भोजन करना चाहिए।

मात्रावदश्नीयात्, मात्रावद्धि भुक्तं वातपित्तकफानपीडयदायुरेव चोष्माणमुपहन्ति, अव्यथं विवर्धयति केवलं सुखं विपच्यते, न च परिपाकमेति, तस्मान्मात्रावदश्नीयात्।

​उचित मात्रा में (न अधिक, न कम) खाना चाहिए। क्योंकि उचित मात्रा में खाया हुआ भोजन वात, पित्त और कफ को पीड़ित न करता हुआ, बिना कष्ट के केवल आयु को बढ़ाता है, जठराग्नि को नष्ट नहीं करता और सरलता से पच जाता है। अतः उचित मात्रा में भोजन करना चाहिए।

जीर्णेऽश्नीयात्। अजीर्णे हि भुञ्जानस्याभ्यवहतमाहारजातं पूर्वस्याहारस्य रसमपरिणतमुत्तरेणाहाररसेनोपसृजत् सर्वान् दोषान् प्रकोपयत्याशु। जीर्णे तु भुञ्जानस्य स्वस्थानस्थेषु दोषेष्वग्नौ चोदीर्णे जातायां च बुभुक्षायां विवृतेषु च स्रोतसां मुखेषु विशुद्धे चोद्गारे हृदये विशुद्धे वातानुलोम्ये विसृष्टेषु च वातमूत्रपुरीषवेगेषु अभ्यवहृतमाहारजातं सर्वशरीरधातूनप्रदूषयदायुरेवाभिवर्धयति केवलम्, तस्माज्जीर्णेऽश्नीयात्।

​जब पहले खाया हुआ भोजन पच जाए, तब पुनः भोजन करना चाहिए। पहले खाए हुए भोजन के न पचने पर (अजीर्ण में) खाया हुआ भोजन, अपरिपक्व पूर्व-आहार-रस के साथ मिलकर सभी दोषों को शीघ्र ही कुपित (प्रकोपित) कर देता है। पूर्व-भुक्त भोजन के पच जाने पर भोजन करने वाले के दोष अपने-अपने स्थानों में स्थित रहते हैं, जठराग्नि प्रदीप्त होती है, भूख लगती है, स्रोतों के मुख खुल जाते हैं, डकार शुद्ध आती है, हृदय स्वच्छ होता है, वायु का अनुलोमन होता है और वात, मूत्र तथा पुरुष (मल) के वेग भली-भांति निकल जाते हैं; तब खाया हुआ भोजन शरीर की धातुओं को दूषित न करता हुआ केवल आयु को बढ़ाता है। अतः भोजन पच जाने पर ही खाना चाहिए।

वीर्याविरुद्धमश्नीयात्, अविरुद्धवीर्यमश्नन् हि विरुद्धवीर्याहारजैर्विकारैर्नोपसृज्यते। तस्माद् वीर्याविरुद्धमश्नीयात्।

​जो भोजन (आपसी गुणों या शक्ति के) विरुद्ध न हो, वही भोजन करना चाहिए। अविरुद्ध-वीर्य भोजन करने वाला व्यक्ति विरुद्ध-वीर्य आहार से होने वाले विकारों से पीड़ित नहीं होता। अतः अविरुद्ध-वीर्य भोजन करना चाहिए।

नातिद्रुतमश्नीयात्, अतिद्रुतं हि भुञ्जानस्योत्स्नेहनमवसादनं भोजनस्याप्रतिष्ठानं च भोज्यदोषः साद्गुण्योपलब्धिश्च न नियता, तस्मान्नातिद्रुतमश्नीयात्।

​बहुत जल्दी-जल्दी नहीं खाना चाहिए। बहुत शीघ्रता से खाने वाले को उल्टी, अवसाद (भोजन का अयोग्य स्थान पर जाना) और भोजन का पेट में ठीक से न ठहरना आदि दोष होते हैं तथा भोजन के सद्गुणों की प्राप्ति भी निश्चित नहीं होती। अतः अतिशीघ्र भोजन नहीं करना चाहिए।

अजल्पन्नहसन् तन्मना भुञ्जीत, जल्पतो हसतोऽन्यमनसो वा भुञ्जानस्य त एव दोषा भवन्ति य एवातिद्रुतमश्नतः, तस्मादजल्पन्नहसंस्तन्मना भुञ्जीत।

​बिना बोलते हुए, बिना हँसते हुए और एकाग्रचित्त होकर भोजन करना चाहिए। बोलते हुए, हँसते हुए या अन्यत्र मन वाले होकर भोजन करने वाले को वही दोष होते हैं जो अतिशीघ्र भोजन करने वाले को होते हैं। अतः न बोलते हुए, न हँसते हुए, शांत चित्त से एकाग्र होकर भोजन करना चाहिए।

इष्टे देशे इष्टसर्वोपकरणं चाश्नीयात्। इष्टे हि देशे इष्टैः सर्वोपकरणैः सह भुञ्जानो नानिष्टदेशजैर्मनोविघातकरैर्भावैर्मनोविघातं प्राप्नोति। तस्मादिष्टे देशे तथेष्टसर्वोपकरणं चाश्नीयात्।

​मनपसंद स्थान पर तथा मनपसंद समस्त सामग्रियों/पदार्थों के साथ भोजन करना चाहिए। क्योंकि अनुकूल स्थान पर और प्रिय सामग्रियों के साथ भोजन करने वाला व्यक्ति अनिष्ट स्थान जन्य मन को पीड़ित करने वाले भावों से व्यथित नहीं होता। अतः मनपसंद स्थान एवं प्रिय सामग्रियों के साथ भोजन करना चाहिए।

नातिविलम्बितमश्नीयात्; अतिविलम्बितं हि भुञ्जानो न तृप्तिमधिगच्छति, बहुभुक्तं शीतीभवत्याहारजातं विषमं च पच्यते, तस्मान्नातिविलम्बितमश्नीयात्।

​बहुत धीरे-धीरे (विलम्ब से) भोजन नहीं करना चाहिए। बहुत धीरे खाने वाले को तृप्ति नहीं मिलती, वह आवश्यकता से अधिक खा लेता है, भोजन ठंडा हो जाता है और विषम रूप से पचता है। अतः बहुत अधिक विलम्ब करके भोजन नहीं करना चाहिए।

प्रश्न-उत्तराणि (प्रश्नोत्तर)

प्रश्न 1: संस्कृतेन उत्तरत (संस्कृत में उत्तर दीजिए)

​(क) एषः पाठः कस्मात् ग्रन्थात् उद्धृतः?

उत्तरम् : एषः पाठः 'चरकसंहिता' ग्रन्थात् उद्धृतः।

​(ख) चरकसंहितायाः रचयिता कः?

उत्तरम् : चरकसंहितायाः रचयिता महर्षिचरकः अस्ति।

​(ग) कीदृशं भोजनं इन्द्रियाणि दृढीकरोति?

उत्तरम् : स्निग्धं भोजनं इन्द्रियाणि दृढीकरोति।

​(घ) अजीर्णे भुञ्जानस्य कः दोषः भवति?

उत्तरम् : अजीर्णे भुञ्जानस्य अभ्यवहतम् आहारजातं पूर्वस्य आहारस्य अपरिणतं रसं उत्तरेण आहाररसेन उपसृजत् आशु एव सर्वान् दोषान् प्रकोपयति।

​(ङ) कीदृशं भोजनं श्लेष्माणं परिह्रासयति?

उत्तरम् : उष्णं भोजनं श्लेष्माणं परिह्रासयति।

​(च) कीदृशं भोजनं बलाभिवृद्धिं जनयति?

उत्तरम् : स्निग्धं भोजनं बलाभिवृद्धिं जनयति।

​(छ) इष्टसर्वोपकरणं भोजनं कुत्र अश्नीयात्?

उत्तरम् : इष्टसर्वोपकरणं भोजनं इष्टे देशे अश्नीयात्।

​(ज) कथं भुञ्जानस्य साद्गुण्योपलब्धिः न नियता? (नोट: प्रश्न को शुद्ध किया गया है)

उत्तरम् : अतिद्रुतं भुञ्जानस्य साद्गुण्योपलब्धिः न नियता।

​(झ) अतिविलम्बितं हि भुञ्जानः कां न अधिगच्छति?

उत्तरम् : अतिविलम्बितं हि भुञ्जानः तृप्तिं नाधिगच्छति।

​(ञ) जल्पतः, हसतः अन्यमनसः वा भुञ्जानस्य के दोषाः भवन्ति?

उत्तरम् : ये दोषाः अतिद्रुतम् अश्नतः भवन्ति, ते एव दोषाः जल्पतः, हसतः, अन्यमनसः वा भुञ्जानस्य भवन्ति।

प्रश्न 2: उचितक्रियापदैः रिक्तस्थानानि पूरयत (उचित क्रियापदों से रिक्त स्थान भरिए)

​(क) बहुभुक्तं आहारजातं शीतीभवति विषमं च पच्यते।

(ख) अजल्पन् अहसन् तन्मना भुञ्जीत।

(ग) उष्णं हि भुज्यमानं स्वदते।

(घ) उष्णं भोजनं औदर्यमग्निम् उदीरयति।

(ङ) स्निग्धं भुज्यमानं भोजनम् शरीरम् उपचिनोति।

(च) मात्रावद् हि भुक्तं सुखं विपच्यते।

(छ) अतिद्रुतं हि न अश्नीयात्।

(ज) उष्णं भोजनं वातम् अनुलोमयति।

प्रश्न 3: अधोलिखितपदानां वाक्येषु प्रयोगं कुरुत (वाक्य प्रयोग)

  • शीघ्रम् - रामः शीघ्रम् कार्यं करोति।
  • उष्णम् - सदैव उष्णं भोजनं करणीयम्।
  • स्निग्धम् - स्निग्धं भोजनम् शरीरं पुष्टं करोति।
  • तैलादियुक्तम् - तैलादियुक्तं भोजनं गुरु भवति।
  • विवर्धयति - सन्तुलितः आहारः आयुः विवर्धयति।
  • अतिद्रुतम् - अतिद्रुतं न अश्नीयात्।
  • अतिविलम्बितम् - अतिविलम्बितं भोजनं न हितकरम्।
  • पच्यते - मात्रावद् भोजनं सुखं पच्यते।

प्रश्न 4: प्रकृति-प्रत्यय-विभागं कुरुत/योजयत (प्रकृति-प्रत्यय विभाग/संयोजन)

  • अश् + शतृ (नपुं. प्र. एकवचनम्) = अश्नन्
  • अभि + वृध् + णिच् + लट् (प्र. पु. एकवचनम्) = अभिवर्धयति
  • उप + सृज् + लट् (कर्मवाच्य, प्र. पु. एकवचनम्) = उपसृज्यते
  • इष् + क्त (पुं. सप्तमी एकवचनम्) = इष्टे
  • भुज् + शानच् (पुं. षष्ठी एकवचनम्) = भुञ्जानस्य
  • न हसन् (नञ् तत्पुरुष) = अहसन्
  • प्र + कुप् + णिच् + लट् (प्र. पु. एकवचनम्) = प्रकोपयति
  • जन् + क्त (स्त्रीलिङ्गम्) = जाता
  • उप + चि + लट् (प्र. पु. एकवचनम्) = उपचिनोति
  • अभि + नि + वृत + णिच् + लट् (प्र. पु. एकवचनम्) = अभिनिर्वर्तयति

प्रश्न 5: सन्धिविच्छेदं कुरुत (संधि-विच्छेद कीजिए)

  • जीर्णेऽश्नीयात् = जीर्णे + अश्नीयात्
  • चोष्माणम् = च + ऊष्माणम्
  • पूर्वस्याहारस्य = पूर्वस्य + आहारस्य
  • प्रकोपयत्याशु = प्रकोपयति + आशु
  • दोषेष्वग्नौ = दोषेषु + अग्नौ
  • अभ्यवहृतम् = अभि + अवहृतम्
  • तस्माज्जीर्णे = तस्मात् + जीर्णे
  • चाश्नीयात् = च + अश्नीयात्

प्रश्न 6: विभक्तिं वचनं च दर्शयत (विभक्ति और वचन बताइए)

  • मुखेषु = सप्तमी विभक्ति, बहुवचनम्
  • सर्वान् = द्वितीया विभक्ति, बहुवचनम्
  • हृदये = सप्तमी विभक्ति, एकवचनम्
  • वृद्धिम् = द्वितीया विभक्ति, एकवचनम्
  • जराम् = द्वितीया विभक्ति, एकवचनम्
  • भुञ्जानस्य = षष्ठी विभक्ति, एकवचनम्

प्रश्न 7: विलोमशब्दान् लिखत (विलोम शब्द लिखिए)

  • अतिविलम्बितम् = अतिद्रुतम्
  • जल्पन् = अजल्पन्
  • हसन् = अहसन् (अथवा रुदन्)
  • जीर्णे = अजीर्णे
  • इष्टम् = अनिष्टम्
  • तन्मनाः = अन्यमनाः
  • अतिद्रुतम् = अतिविलम्बितम्

प्रश्न 8: आशयं हिन्दीभाषया स्पष्टं कुरुत

'इष्टे देशे इष्टसर्वोपकरणं चाश्नीयात्' इत्यस्य गद्यांशस्य आशयं हिन्दी भाषया स्पष्टं कुरुत -

​उत्तर: अभिष्ट अथवा मनपसंद स्थान पर तथा मनोवांछित खाद्य-पदार्थों एवं सामग्रियों के साथ ही भोजन करना चाहिए। क्योंकि अनुकूल वातावरण और प्रिय खाद्य-सामग्रियों के साथ भोजन करने से वे मानसिक कष्ट और विकार उत्पन्न नहीं होते जो अप्रिय या अवांछित स्थान पर भोजन करने से होते हैं।

अतिरिक्त संस्कृत प्रश्नोत्तराणि

​(1) 'आहारविचारः' इत्यस्मिन् पाठे किं अभिव्यक्तम्?

उत्तरम् : 'आहारविचारः' इत्यस्मिन् पाठे स्वास्थ्यस्य मूलाधारः समुचिताहारः अस्ति इति अभिव्यक्तम्।

​(2) कीदृशं भोजनं भुज्यमानं स्वदते?

उत्तरम् : उष्णं स्निग्धं च भोजनं भुज्यमानं स्वदते।

​(3) श्लेष्माणं कः परिह्रासयति?

उत्तरम् : उष्णं भोजनं श्लेष्माणं परिह्रासयति।

​(4) कीदृशं भोजनं वर्णप्रसादं अभिनिर्वर्तयति?

उत्तरम् : स्निग्धं भोजनं वर्णप्रसादं अभिनिर्वर्तयति।

​(5) कीदृशं भोजनं आयुः विवर्धयति?

उत्तरम् : मात्रावद् भुक्तं भोजनं केवलम् आयुः विवर्धयति।

​(6) 'आहारविचारः' पाठस्य वर्ण्यविषयः किम् अस्ति?

उत्तरम् : 'आहारविचारः' पाठस्य वर्ण्यविषयः भोजनस्य प्रकाराः, तस्य मात्रा, उचितसमयादिनां विधानं च अस्ति।

​(7) कः तृप्तिं नाधिगच्छति?

उत्तरम् : अतिविलम्बितं भुञ्जानः तृप्तिं नाधिगच्छति।

​(8) कथं भुञ्जीत?

उत्तरम् : अजल्पन् अहसन् तन्मना भुञ्जीत।

​(9) कस्मिन् देशे अश्नीयात्?

उत्तरम् : इष्टे देशे अश्नीयात्।

​(10) कीदृशं भोजनं शरीरमुपचिनोति?

उत्तरम् : स्निग्धं भोजनं शरीरमुपचिनोति।

​(11) वीर्याविरुद्धम् कथं अश्नीयात्?

उत्तरम् : यतो हि अविरुद्धवीर्यमश्नन् विरुद्धवीर्याहारजैः विकारैः न उपसृज्यते।

​(12) किम् अतिद्रुतमश्नीयात्?

उत्तरम् : न, अतिद्रुतं न अश्नीयात्।

कोई टिप्पणी नहीं:

एक टिप्पणी भेजें

जयतु संस्कृतम्।