expr:class='"loading" + data:blog.mobileClass'>

बुधवार, 11 मार्च 2026

वार्षिक संस्कृत परीक्षा – 2026 उत्तरम्

वार्षिक संस्कृत परीक्षा – 2026 उत्तरम्
1.(B) अहङ्कारी
2.(D) संन्यासी
3.(A) सम्राट्
4.(B) राजा
5.(A) अवदत्
6.(A) अतिलोभम्
7.(A) सद्भावेन
8.(B) सुजन
9.(B) सज्जनानाम्
10.(D) गुरो + उपदेश + च
11.(A) रत्नम्
12.(C) यशः
13.(C) अत्र
14.(D) उपातिवर्षा
15.(A) शितांशः
16.(B) कृष्णः
17(B) चित्रकः
18.(D) गृहेषु
19.(D) तावत्
20.(A) त्वा
21.(C) केन
22.(A) कः
23.(D) कः
24.(A) कस्मै
25.(A) कः
26.(D) कालिदासस्य
27.(D) योगसूत्रात्
28.(D) कार्य वा साधयेत् देहं वा पातयेत्
29.(A) रघुवंशम्
30.(A) भवभूतिः
31.(क) रामायणस्य रचयिता महर्षिः वाल्मीकि: अस्ति।
(ख) रामायणं आदिकाव्यं विद्यते।
(क) अधार्मिकः
(ख) अत्यन्तम्
(ग) द्वितीया विभक्ति
(घ) इक
32.(क) धर्मः
(ख) वेदः
33.(क) वेदः
(ख) श्रेष्ठः
(ग) अरण्ये भवम्
(घ) चतुर्थी विभक्ति
34.(क) विनयी
(ख) मातृदेवो भव
34.(क) कर्तृपदं – सः
(ख) विशेष्यं – पुरुषः
(ग) समासविग्रहः – अरण्ये भवम्
(घ) विभक्तिः – पञ्चमी विभक्ति (बहुवचन)
35.(क) अस्माकं राजा दयालुः आसीत्।
(ख) सिंहः दृष्टान्तः अस्ति।
खण्ड – B
36.(क) पराधीनं जीवितं कस्यापि न प्रियं भवति।
(ख) ‘दीनम्’ अस्य विलोमपदम् – धनी
(ग) ‘यौवनम्’ अस्य पर्यायपदम् – तारुण्यम्
(घ) ‘भूताः’ पदे ‘क्त’ प्रत्ययः अस्ति।
37.(क) अविद्या मनुष्यं अज्ञानं करोति।
(ख) विद्या ज्ञानस्य प्रकाशः अस्ति।
38.(क) ‘शीलं’ इति मनुष्यस्य विशेषणम्।
(ख) ‘धर्मः’ अस्य पर्यायः – सदाचारः।
39.(क) कालचक्रं सर्वाणि कार्याणि प्रतिनियच्छति।
(ख) धर्मस्य प्रतिनियन्त्रणेन मनुष्याणां कल्याणं भवति।
40.(क) कर्मेन्द्रिय
(ख) मनस्येव
(ग) ग्रामागच्छति
41.(क) श्री इन्द्राय नमः।
(ख) वृक्षात् फलानि पतन्ति।
(ग) विद्यालयं प्रति चल।
42. वचननिर्माणं कुरुत
(क) कमल – कमलानि
(ख) व्यवहार – व्यवहाराः
(ग) राम – रामाः
43.(क) कथा + आम् = कथाम्
(ख) नि + वस् + ति = निवसति
(ग) कृ + ओति = करोति
खण्ड – C
47.“एकदा कश्चन राजा वनम् आसीत्। स मित्रविरहितः मनुष्यः आसीत्। स कुतः आगतः तथा बालकान् कथयति – भो बालकाः ! त्वं किम् वदसि किम्?”
48. आवेदनपत्र (संक्षेप)
49. गद्यसाहित्य पर संक्षिप्त प्रबन्ध
50. ग्रन्थ तथा लेखक
(क) किरातार्जुनीयम् – भारवि
(ख) महाभारतम् – वेदव्यास
(ग) पञ्चतन्त्र – विष्णुशर्मा
(घ) शिवराजविजयम् – अम्बिकादत्त व्यास
(ङ) कादम्बरी – बाणभट्ट
51.एतत् विद्यालये विज्ञानप्रदर्शनी अस्ति।
अत्र छात्राः प्रतिभागिता कुर्वन्ति।
अध्यापकाः बालवैज्ञानिकान् मार्गदर्शनं कुर्वन्ति।
छात्राः प्रयोगशालायाः प्रयोगान् दर्शयन्ति।
एषा विज्ञानस्य उन्नतिः दर्शयति।
52.काम ते कष्टम् सति भवतः यदि वा अहं एव न।
कथनस्य अत्र आवश्यकता नास्ति।
अहं एव भवतः अधुना नीताऽगच्छामि।

मंगलवार, 25 नवंबर 2025

विश्व रंजन त्रिपाठी

3631340625

मॉडल प्रश्न - सेट

2026-27

माध्यमिक परीक्षा

संस्कृतस्थ प्रवनपवम

FM 80

I

समय होरायम

सामान्य निर्देशा:

1-30 बहु‌विकल्यान्मकाः सर्वे करना पायाः

31-38

अतिलपुजनरीमा बना

39-46

प्ररना 47-52

खण्ड A

गद्यांश पठित्वा विकल्पेभ्यः उत्तराणि निव्वा भिसत । परं विचित्रमषटत । चौरः एवं उच्चैः क्रोमितुमारभत । "चौरोडयम चौरोडयम इति । तस्य तारस्वरेण प्रबुळा ग्रामवासिनः स्वगृहाद निष्क्रम्य तत्रागच्छन्।


कः उच्चैः कोगितुमारभत ?

क ग्रामवासी

अतिभिः

चौरः

दैवगतिः

कोशितुमारभत शब्दे कः प्रध्यमः ?

तुमन

③ विचित्रमघटत पदे कः लकारः ?

कलङ् लकार:

लट लकार


लूट् लकार:

लोट् लकार:


अन्यभपदम् चिनुत-

अगवान

तंत्र

ग्रामवासिन्‌

II

गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम उत्तराणि चिनुत ।

सेल्सिया - ताप- मात्रामाः आम्टबाताङ्‌कता मुपगतोऽयं कावारसो या नदीवेगेन प्रवहति तदा पारर्वस्त्रसामाः नगराणि वा नहुबरे क्षणेनैव समाविबानित । निहन्यसेच विवगाः प्राणिनः। ज्वालामुस्लि एते पर्वताः अपि भीषण भूकम्प जनमन्ति ।


लावारसः कर्ष प्रवहति ?

समुद्रने गेन

नदींवेगेन


ज्वालावेगेत

पर्वतवेगेन

के

निहन्यन्ते ?

प्राणिनः

सामा:
④ अष्टशताङ्‌‌कताम

के नदीवेगः

कः उपगत: 7


ग्रामः

लावारस:

नगर:

⑧ भीषण भूकम्प के जनयन्ति ?

पर्वताः

ख नघः

ग्रामा

नगराणि

श्लोकं पठित्वा प्ररनानाम उत्तराणि चित्वा लिखत ।

आश्वास्य पर्वतकु‌ले तपनोष्ठणतप्तं उद्यामदावविधुराणि च काननानि । नानानदीनदशतानि च पूरभिव्वा, खिनोडसि यज्जलद । सैव तवोत्तमा श्रीः ॥

कः रिक्तहस्तः ?

(क) जलदः

पर्वतः नदः

काननः

IN

⑩ नाना नदीनदशतानि केन पूरयन्ति ?

जलजेन

@ पर्वतेन

जनदेन विधुरेण

① नपनोष्णतप्तम कः ?

④ पर्वतकुलम

(ख) गगनम

⑪ विधुरम्

जलदम्


उद्यामदाव विद्युराणि कानि ?

काननानि अरण्यानि विपिनामि

क वनानि

नाट्‌यांशं पवित्वा प्रश्नानाम उत्तराणि चित्वा लिखत ।

"सिंहासनस्त्रः रामः । ततः प्रविशतः विदूषकेन उपविश्यमान मागौ कुशलवौ ।

विदूषक: इत इत आयौं ।

च) अपि कुराले महाराजस्य?

कुशलवौ - (रामम उपसृत्य प्रणम्य

युष्मद दर्शनात कुशलमित। भवतोः किं रामः वयम अत्र कुशल प्रहनस्य भोजनम् एव, न पुनः अतिभिजन समुचितस्य काठग श्लेष सूत्र। (परिष्वज्य) अहो हृदयग्राही स्पर्शः ।

ककुदाली

ख) समुचितः

हृदयग्राही

घ सिंहासनस्यः

14

इत इत आयौ "इति कः भणति ?

क) रामः

(ख) कुशलनों

अतिभिः

विदूषकः

15 सिंहासनस्थ : क?

विदूषकः ख रामः

कुशः

लव


कुशल बौ कम उपसूत्य प्रणमतः ?

महाराजे

भोजनम

राम्

मंगलवार, 11 नवंबर 2025

सत्त्वमाहो रजस्तमः


त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।
सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु ॥

देहधारियों (मनुष्यों) की वह स्वाभाविक (ज्ञानरहित) श्रद्धा तीन प्रकार की - सात्त्विक, राजसिक और तामसिक - होती हैं, उसे तुम मुझसे सुनो।।

सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।
श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः ॥

यह पुरुष अर्थात् संसारी जीव श्रद्धामय है क्योंकि जो जिस श्रद्धावाला है अर्थात् जिस जीवकी जैसी श्रद्धा है? वह स्वयं भी वही है? अर्थात् उस श्रद्धाके अनुरूप ही है।

यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः ।
प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ॥ 

सात्त्विक निष्ठावाले पुरुष देवोंका पूजन करते हैं? राजसी पुरुष यक्ष और राक्षसोंका तथा अन्य जो तामसी मनुष हैं? वे प्रेतों और सप्तमातृकादि भूतगणोंका पूजन किया करते हैं।

अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः ।
दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः ॥

जो मनुष्य शास्त्रविधिसे रहित घोर तप करते हैं; जो दम्भ और अहङ्कारसे अच्छी तरह युक्त हैं; जो भोग-पदार्थ, आसक्ति और हठसे युक्त हैं; जो शरीरमें स्थित पाँच भूतोंको अर्थात् पाञ्चभौतिक शरीरको तथा अन्तःकरणमें स्थित मुझ परमात्माको भी कृश करनेवाले हैं उन अज्ञानियोंको तू आसुर निश्चयवाले (आसुरी सम्पदावाले) समझ।

आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः ।
यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृणु ॥

आहार भी सबको तीन प्रकारका प्रिय होता है और वैसे ही यज्ञ, दान और तप भी तीन प्रकारके होते हैं अर्थात् शास्त्रीय कर्मोंमें भी तीन प्रकारकी रुचि होती है, तू उनके इस भेदको सुन।

आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ।
रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥ 

आयु? बुद्धि? बल? आरोग्यता? सुख और प्रीति? इन सबको बढ़ानेवाले तथा रस्यरसयुक्त? स्निग्ध -- चिकने? स्थिर -- शरीरमें बहुत कालतक ( साररूपसे ) रहनेवाले और हृद्य -- हृदयको प्रिय लगनेवाले ऐसे आहार ((৷৷) भोजन करनेके पदार्थ ) सात्त्विक पुरुषको प्रिय इष्ट होते हैं।

कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।
आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ॥ 

अति कड़वे, अति खट्टे, अति नमकीन, अति गरम, अति तीखे, अति रूखे और अति दाहकारक आहार अर्थात् भोजनके पदार्थ राजस मनुष्यको प्रिय होते हैं, जो कि दुःख, शोक और रोगोंको देनेवाले हैं।

यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् ।
उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ॥

जो भोजन अधपका, रसरहित, दुर्गन्धित, बासी और उच्छिष्ट है तथा जो महान् अपवित्र भी है, वह तामस मनुष्यको प्रिय होता है।

देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।
ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥

देवता, ब्राह्मण, गुरुजन और जीवन्मुक्त महापुरुषका पूजन करना, शुद्धि रखना, सरलता, ब्रह्मचर्यका पालन करना और हिंसा न करना -- यह शरीरसम्बन्धी तप कहा जाता है।

अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥ 

उद्वेग न करनेवाला, सत्य, प्रिय, हितकारक भाषण तथा स्वाध्याय और अभ्यास करना -- यह वाणी-सम्बन्धी तप कहा जाता है।

मनः प्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।
भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥

मन की प्रसन्नता, सौम्यभाव, मौन आत्मसंयम और अन्त:करण की शुद्धि यह सब मानस तप कहलाता है।।

श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः ।
अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते ॥

फल की आकांक्षा न रखने वाले युक्त पुरुषों के द्वारा परम श्रद्धा से किये गये उस पूर्वोक्त त्रिविध तप को सात्त्विक कहते हैं।।

सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् ।
क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम् ॥

जो तप सत्कार, मान और पूजाके लिये तथा दिखानेके भावसे किया जाता है, वह इस लोकमें अनिश्चित और नाशवान् फल देनेवाला तप राजस कहा गया है। 

मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः ।
परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम् ॥ 

जो तप मूढ़तापूर्वक हठसे अपनेको पीड़ा देकर अथवा दूसरोंको कष्ट देनेके लिये किया जाता है, वह तप तामस कहा गया है।

दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे ।
देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥ 

दान देना कर्तव्य है -- ऐसे भावसे जो दान देश, काल और पात्रके प्राप्त होनेपर अनुपकारीको दिया जाता है, वह दान सात्त्विक कहा गया है।

यत्तु प्रत्त्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।
दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम् ॥ 

किन्तु जो दान प्रत्युपकारके लिये अथवा फलप्राप्तिका उद्देश्य बनाकर फिर क्लेशपूर्वक दिया जाता है, वह दान राजस कहा जाता है।

अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते ।
असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ 

जो दान बिना सत्कारके तथा अवज्ञापूर्वक अयोग्य देश और कालमें कुपात्रको दिया जाता है, वह दान तामस कहा गया है।

 

मंगलवार, 5 अगस्त 2025

महत्वपूर्णप्रश्न

1. संस्कृतभाषया उत्तरत ।
(क) जातकमालायाः लेखकः कः?
(ख) कथायां वर्णिते जन्मनि बोधिसत्त्वः कः बभूव ?
(ग) महासत्त्वः मीनानां कैः परमनुग्रहम् अकरोत् ?
(घ) सरः लघुपल्वलमिव कथमभवत् ?
(ङ) बोधिसत्त्वः किमर्थं चिन्तामकरोत् ?
(च) तोयं प्रतिदिनं केन स्पर्धमानं क्षीयते स्म?
(छ) आकाशे अकाला अपि के प्रादुरभवन् ?
(ज) कया आशङ्कया बोधिसत्त्वः पुनः पुनः पर्जन्यं प्रार्थितवान्?
(झ) शक्रः केषां राजा आसीत्?
(ञ) अस्माभिः कुत्र प्रयतितव्यम् ?
2. रिक्तस्थानानि पूरयत ।

(क) बोधिसत्त्वः परहितसुखसाधने अभवत्।

(ख) तत्रस्थिताः मीनाः जलाभावात् इव सञ्जाताः।

(ग) विषाददैन्यवशगं मीनकुलमवेक्ष्य बोधिसत्त्वः आपेदे।

(घ) स महात्मा स्वकीयसत्यतपोबलमेव तेषां अमन्यत।

(ङ) तत् तोयसमृद्धिमवाप ।

3. सप्रसङ्ग व्याख्या कार्या ।

(क) बहुषु जन्मान्तरेषु परोपकार-अभ्यासवशात् तत्रस्थः अपि परहितसुखसाधने व्यापृतः अभवत्।

(ख) अस्मद्व्यसनस‌ङ्कृष्टयः समायान्ति नो द्विषः।

(ग) शीलवताम् इह एव कल्याणाः अभिप्रायाः वृद्धिम् आप्नुवन्ति ।

4. अधोलिखितशब्दान् ल्यबन्तेषु शतृप्रत्ययान्तेषु शानच्प्रत्ययान्तेषु च विभज्य लिखत ।

आपीयमानम्, अवेक्ष्य, स्पर्धमानम्, समापीड्यमानम्, निःश्वस्य, रत्नायमानानि, अभिगम्य, संराधयन्, विमृशन्, समुल्लोकयन्।

5. विशेषणानि विशेष्यैः सह योजयत ।

(क) सरसि

इष्टानाम्

(ख) धरण्या

(ग) अपत्यानाम्

कदम्बकुसुमगौरेण

हंसचक्रवाकादिशोभिते

(घ) नवसलिलेन

अभितप्तया

(ङ) पक्षिणः

ज्वालानुगतेन

(च) बोधिसत्त्वः

तत्रस्थाः

(छ) मीनाः

सलिलतीरवासिनः

(ज) मारुतेन

करुणायमानः

6. अधोलिखितपदानि संस्कृतवाक्येषु प्रयुद्ध्वम् ।

कस्मिश्चित्, भाग्यवैकल्यात्, आपीयमानम्, लक्ष्यते, विमृशन्, अभिगम्य, प्रयतितव्यम्।

7. पर्यायवाचकं लिखत ।

मीनः, पक्षी, प्रत्यहम्, आपद्, पर्जन्यः।
8.

अधोलिखितवाक्येषु उपमानानि योजयत ।

(क) इव मीनानां परमानुग्रहं चकार।

(ख) इव तोयं प्रत्यहं क्षीयते।

(ग) इव इमे पयोदाः क्षरन्ति।

(घ) इव नवसलिलेन सरः परिपूर्ण न जातम्।

(ङ) सरः ग्रीष्मकाले इव सञ्जातम्।

योग्यताविस्तारः

अधोलिखितानां सूक्तीनाम् अध्ययनं कृत्वा प्रस्तुतपाठेन भावसाम्यम् अवधत्त-

पिबन्ति नद्यः स्वयमेव नाम्भः स्वयं न खादन्ति फलन्ति वृक्षाः। धाराधरो वर्षति नात्महेतोः परोपकाराय सतां विभूतयः ॥1॥

अष्टादशपुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम्। परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम् ।।2।।

श्रूयतां धर्मसर्वस्वं श्रुत्वा चैवावधार्यताम्। आत्मनः प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत् ॥3॥ छायामन्यस्य कुर्वन्ति तिष्ठन्ति स्वयमातपे। फलान्यपि परार्थाय वृक्षाः सत्पुरुषा इव ॥4॥ ऊर्ध्वबाहुर्विरौम्येष न च कश्चिच्छृणोति मे। परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम् ।।5।
भवन्ति नम्रास्तरवः फलोद्गमैः नवाम्बुभिर्दूरविलम्बिनो घनाः। अनुद्धताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः स्वभाव एवैष परोपकारिणाम् ॥6॥
प्रदानं प्रच्छन्नं गृहमुपगते सम्भ्रमविधिः, प्रियं कृत्वा मौनं सदसि कथनं चाप्युपकृतेः । अनुत्सेको लक्ष्म्यामनभिभवगन्धाः परकथाः सतां केनोद्दिष्टं विषममसिधाराव्रतमिदम् ।।7।।

श्रीनायारः केन्द्रसर्वकारतः स्थानान्तरणेन आगत्य ओडिशासर्वकारस्य अधीने प्रायः वर्षत्रयेभ्यः कार्यं करोति। तथाप्यस्मिन् वर्षत्रयात्मके कालखण्डे एकवारमपि स्वराज्यं केरलं प्रति गमनाय इच्छां न प्रकटितवान् । स स्वल्पभाषी, अतस्तस्य मनःकथा मनोव्यथा वा बोधगम्या नास्ति। सन्तुलितो वार्तालापः, साक्षात्समये आगमनम्, ततः सञ्चिकासु मनोनिवेशः, कार्यं समाप्य स्वगृहं प्रत्यागमनञ्च तस्य वैशिष्ट्यमासीत्। तस्य कर्मनैपुण्यं दृष्ट्वा एव ओडिशासर्वकारस्तं स्थानान्तरणेन स्वीकृत्य खाद्यापूर्तिविभागे सचिवपदे नियुक्तवान् । गतस्य वर्षत्रयस्य आकलनात् ज्ञायते यद् विभागस्य कार्यनैपुण्यं दशगुणैः वर्धितम्। खाद्ये अपमिश्रणं न्यूनीभूतम्। अत उपभोक्तृणामपि अभियोगो नास्ति विभागस्य विपक्षे। मन्त्रिणां मध्येऽपि तस्य सुख्यातिः वर्तते।
6. श्रीनायरस्य मूलराज्यं किम्?
क. ओडिशाराज्यम्
ख. केरळराज्यम्
ग. तमिळनाडुराज्यम्
घ. कर्नाटकराज्यम्
7. श्रीनायरः ओडिशासर्वकारस्य अधीने कतिवर्षाणि कार्यं करोति?
क. एकवर्षम्
ख. द्विवर्षम्
ग. त्रिवर्षम्
घ. पञ्चवर्षम्
8. श्रीनायरः कस्य विभागस्य सचिवपदे नियुक्तः?
क. स्वास्थ्यविभागः
ख. खाद्यापूर्तिविभागः
ग. शिक्षाविभागः
घ. वित्तविभागः
9. श्रीनायरस्य कार्यकालस्य परिणामरूपेण विभागस्य कार्यनैपुण्यं कतिगुणं वर्धितम्?
क. द्विगुणम्
ख. पञ्चगुणम्
ग. दशगुणम्
घ. विंशतिगुणम्
10. अधोलिखितेषु कः गुणः श्रीनायरस्य न विशेषलक्षणम्?
क. सन्तुलितः वार्तालापः
ख. समये कार्यालयागमनम्
ग. अतिबहुभाषणप्रियता
घ. कार्यं समाप्त्य गृहं प्रत्यागमनम्

रविवार, 20 जुलाई 2025

सन्धि-प्रकरणम्

 सन्धि-प्रकरणम्

    दो वर्णों के मिलने से जो विकार उत्पन्न होता है, उसे सन्धि कहते हैं-द्वयोः वर्णयोः  मेलनेन   यः विकारः उत्पन्नः भवति,सः सन्धिः कथ्यते।यथा -गण+ईशः-गणेशः,दिक्+अम्बर-दिगम्बरः,निः+मलः-निर्मलः इत्यादि।         
    संधि के तीन प्रकार हैं- (क).स्वर सन्धि  (ख).व्यञ्जन सन्धि   (ग).विसर्ग सन्धि। (क).स्वर सन्धि- दो स्वर वर्णों के मेल से जो विकार उत्पन्न होता है ,उसे स्वर संधि कहते हैं-द्वयोः स्वरवर्णयोः मेलनेन यः विकारः उत्पन्नः भवति,सः स्वर सन्धिः कथ्यते।जैसे- हिम+आलयः-हिमालयः,सूर्य+उदयः-सूर्योदयः,सदा+एव-सदैव,प्रति+एकः-प्रत्येकः, ने+अनम्-नयनम् इत्यादि।                स्वर सन्धि के मुख्यतः 5 प्रकार हैं- 1.दीर्घ सन्धि  2.गुण सन्धि  3.वृद्धि सन्धि  4.यण् सन्धि   5.अयादि सन्धि ।                  (ख).व्यञ्जन सन्धि- व्यञ्जन वर्ण का स्वर या व्यञ्जन वर्ण के मेल से जो विकार उत्पन्न होता है,उसे व्यञ्जन सन्धि कहते हैं-व्यंजनेन सह  स्वरस्य व्यंजनस्य वा  मेलनेन यः विकारः उत्पन्नः भवति सः  व्यञ्जन सन्धिः कथ्यते।        इस संधि में दो वर्णों में से एक वर्ण  व्यंजन या दोनों वर्ण व्यजन हो सकते  हैं, किन्तु दोनों वर्ण स्वर नहीं हो सकते।जैसे-दिक्+गजः=दिग्गजः,   जगत्+आनन्दः=जगदानन्दः इत्यादि।     (ग).विसर्ग सन्धि-विसर्ग का स्वर या व्यंजन वर्ण के मेल से जो विकार उत्पन्न होता है उसे  विसर्ग संधि कहते हैं-विसर्गेण सह स्वरस्य व्यंजनस्य वा  मेलनेन यः विकारः उत्पन्नः भवति सः विसर्ग।   सन्धिः कथ्यतेजैसे- नि: + संदेहः-निस्संदेहः,   मनः + भाव:- मनोभावः इत्यादि।
1.दीर्घ सन्धि

       दो स्वर वर्णों के मिलने से जो विकार उत्पन्न होता है, उसे स्वर संधि कहते हैं। संस्कृत में इसे अच् सन्धि भी कहा जाता है, क्योंकि माहेश्वर सूत्र के आधार पर इसमें अच् प्रत्याहार के वर्णों का प्रयोग किया जाता है।                                 स्वर संधि के मुख्यतः पांच प्रकार हैं, जिनमें से एक प्रकार  दीर्घ सन्धि का यहां परिचय कराया जायेगा।दो समानस्वरों के मिलने से जो विकार उत्पन्न होता है, उसे  दीर्घ संधि कहते हैं।माहेश्वर सूत्र के आधार पर इसकी परिभाषा या सूत्र है- अकः सवर्णः दीर्घः अर्थात् अक् प्रत्याहार के किसी स्वर के बाद उसी प्रत्याहार का समान स्वर आता है तो दोनों मिलकर दीर्घ स्वर बन जाते हैं अर्थात् अ, आ, इ, ई, उ,ऊ, ऋ वर्णों के बीच होने वाली संधि दीर्घ संधि कहलाती है।     नियम-1.जब दो शब्दों की संधि करते समय अ या आ के बाद अ या आ ही आता है तो ‘आ‘ बन  जाता है- अ +अ = आ,अ + आ = आ,आ + अ = आ,आ + आ = आ।                          उदाहरण-                                               अ + अ = आ के आधार पर-सुर + अरि: = सुरारि:,स्व +अधीनः=स्वाधीनः,सर्व +अधिकः =सर्वाधिकः, परम +अर्थः = परमार्थः।                अ + आ = आ के आधार पर- हिम + आलयः = हिमालयः,अंड + आकारः=अंडाकारः ,अल्प + आयुः=अल्पायुः।                                          आ + अ = आ के आधार पर-आत्मा+अवलंबनम् =आत्मावलंबनम्,विद्या + अर्थी = विद्यार्थी,विद्या + अभ्यासःविद्याभ्यासः,दया + अर्णव: = दयार्णव:।                                   आ + आ = आ के आधार पर-महा+आशयः=महाशयः,दुर्भगा+आभरणम्=दुर्भगाभरणम्,महा+आकारः=महाकारः।               नियम-2-जब दो शब्दों की संधि करते समय इ या ई के बाद इ या ई ही आता है तो ‘ई‘ बन जाता है- इ + इ = ई, इ + ई = ई, ई + इ = ई, ई + ई = ई ।उदाहरण-                                                   इ + इ = ई के आधार पर-रवि + इन्द्रः = रवीन्द्रः,मुनि + इन्द्रः = मुनीन्द्रः, गि‍रि + इन्‍द्र: = गिरीन्‍द्र:।                                                     इ + ई = ई के आधार पर-गिरि + ईशः = गिरीशः,मुनि + ईशः = मुनीशः , कवि + ईश्वरः = कवीश्वरः, हरि + ईशःहरीशः,क्षिति + ईश: = क्षितीश:।                                                     ई + इ = ई के आधार पर-मही + इन्द्रः = महींद्रः,नारी + इन्दुः = नारीन्दुः,सुधी + इन्‍द्र: = सुधीन्‍द्रः ।                                                    ई + ई = ई के आधार पर-नदी + ईशः = नदीशः,मही + ईशः = महीशः,श्री + ईश: = श्रीश: ।नियम-3-जब दो शब्दों की संधि करते समय उ या ऊ के बाद उ या ऊ ही आता है तो ‘ऊ‘ बन जाता है- उ + उ =ऊ ,उ + ऊ = ऊ, ऊ + उ = ऊ,ऊ + उ = ऊ,ऊ + ऊ = ऊ।                           उदाहरण-                                                 उ + उ = ऊ के आधार पर- भानु + उदयः = भानूदयः,विधु + उदयः = विधूदयः,लघु+उत्तर-लघूत्तर।

उ + ऊ = ऊ के आधार पर-लघु + ऊर्मिः = लघूर्मिः,सिंधु + ऊर्मिः = सिंधूर्मिः।

ऊ + उ = ऊ के आधार पर- वधू + उत्सवः = वधूत्सवः,वधू + उल्लेखः = वधूल्लेखः।

ऊ + ऊ = ऊ के आधार पर- भू + ऊर्ध्वः = भूर्ध्वः,वधू + ऊर्जा = वधूर्जा,भू + उत्तमम् = भूत्तमम्।

नियम-4-जब दो शब्दों की संधि करते समय ऋ या ऋृ के बाद ऋ या ऋृ  ही आता है तो ‘ऋृ‘ बन जाता है। 

उदाहरण- ऋ + ऋ = ऋृ के आधार पर-पितृ + ऋणम् = पितृृृणम्,होतृ+ऋकारः =होतृकारः।          2. गुण सन्धि 
 यदि अ या आ के बाद इ, ई, उ, ऊ,ऋ,ऋृ और लृ में से कोई एक स्वर आने से जो विकार उत्पन्न होता है,तो उसे गुण सन्धि कहते हैं-अदेङ्गुणः अथवा आद्गुणःगुण का अर्थ यहाँ पर ए, ओ, अर् और अल् से है।                   नियम-1-अ या आ के बाद इ या ई आने से ए हो जाता है-अ+इ = ए,अ+ई = ए,आ+इ = ए,आ+ई = ए ।
उदाहरण-
+इ = ए के आधार पर-देव+इन्द्रः = देवेन्द्रः,नर + इन्द्रः = नरेन्द्रः,नृप + इन्द्रः = नृपेन्द्रः। 
अ+ई = ए के आधार पर-गण+ईशः = गणेशः,धन + ईशः = धनेशः, परम + ईश्वरः=परमेश्वरः।
आ+इ = ए के आधार पर-महा + इन्द्रः = महेन्द्रः,यथा + इच्छा = यथेच्छा,यथा + इष्ठः = यथेष्ठः।
आ+ई = ए के आधार पर-महा+ईशः = महेशः,उमा + ईशः = उमेशः, रमा + ईशः = रमेशः।
नियम-2-अ या आ के बाद उ या ऊ आने से ओ हो जाता है-अ+उ = ओ,अ+ऊ = ओ,आ+उ = ओ,आ+ऊ = ओ।
अ+उ=ओ के आधार पर-सूर्य+उदयः=सूर्योदयः,नर+उत्तमः=नरोत्तमः,प्रश्न+उत्तरः=प्रश्नोत्तरः।
अ+ऊ=ओ के आधार पर-जल + ऊष्मा = जलोष्मा,समुद्र + ऊर्मिः = समुद्रोर्मिः, जल + ऊर्जा = जलोर्जा।
आ+उ = ओ के आधार पर-महा+उदयः=महोदयः,महा+उत्सवः=महोत्सवः,मया+उद्भाव्यः=मयोद्भाव्यः।
आ+ऊ = ओ के आधार पर-महा+ऊष्मा=महोष्मा,गंगा + ऊर्मिः=गंगोर्मिः, महा + ऊर्जा=महोर्जा।
नियम-3-अ या आ के बाद ऋ या ऋृ आने से अर् हो जाता है-अ+ऋ = अर्,आ+ऋ = अर् ।
अ+ऋ = अर् के आधार पर-कण्व + ऋषिः=कण्वर्षिः,उत्तम + ऋणः=उत्तमर्णः,देव + ऋषिः=देवर्षिः।
आ+ऋ = अर् के आधार पर-महा + ऋषिः = महर्षिः, महा + ऋणः = महर्णः।
नियम-4-अ या आ के बाद लृ आने से अल्  हो जाता है-अ+लृ = अल्,आ+लृ = अल् ।
अ+लृ = अल् के आधार पर- तव+लृकारः=तवल्कारः।
आ+लृ = अल् के आधार पर-महा+लृकारः=महाल्कारः                                3.वृद्धि सन्धि-वृद्धिरेचि अथवा वृद्धिरादैच्-यदि अ या आ के बाद ए,ऐ,ओ,और औ में से कोई एक स्वर आने से जो विकार उत्पन्न होता है,तो उसे वृद्धि सन्धि कहते हैं।अंतिम स्वर में वृद्धि हो जाने के कारण ही इसे वृद्धि संधि कहते हैं ।
नियम 1-अ या आ के बाद ए या ऐ आता है तो ऐ हो जाता है-अ/आ+ए/ऐ=ऐ । 
अ+ए=ऐ के आधार पर-अद्य + एव = अद्यैव,एक + एकः = एकैकः,अनेक + एकः = अनेकैकः।
अ+ऐ=ऐ के आधार पर- मत + ऐक्यः = मतैक्यः,देव + ऐश्‍वर्यम् = देवैश्‍वर्यम्,राज + ऐश्वर्यम्‌= राजैश्वर्यम् ।
आ+ए=ऐ के आधार पर- तथा + एव = तथैव,सदा + एव = सदैव, सा + एषा= सैषा।
आ+ऐ-ऐ के आधार पर-  विद्या + ऐश्‍वर्यम् = विद्यैश्‍वर्यम्,महा + ऐश्र्वर्यम्=महैश्र्वर्यम् ,महा+ऐरावतः=महैरावतः।
नियम-2-अ या आ के बाद ओ या औ आता है तो औ हो जाता है-अ/आ+ओ/औ=औ।
अ + ओ = औ के आधार पर- तण्‍डुल + ओदनम् = तण्‍डुलौदनम्,वन + ओषधिः = वनौषधिः,परम + ओजस्वी =परमौजस्वी।
आ + ओ = औ के आधार पर- महा + ओषधिः = महौषधिः,महा + ओजस्वी =महौजस्वी, महा + ओजः= महौज:   
अ + औ = औ के आधार पर-  परम + औषधः = परमौषधः,न + औघः= नौघः,परम+औदार्यः = परमौदार्यः।
आ + औ = औ के आधार पर-  महा + औषधः = महौषधः,महा+औदार्यः = महौदार्यः,तदा + औषधम् = तदौषधम्।                                                 4. यण् संधि
यदि इ, ई, उ, ऊ, ऋ,ऋृ,और लृ के आगे कोई भिन्न स्वर आने से जो विकार उत्पन्न होता है,तो उसे  यण् सन्धि कहते हैं-इकोयणचि। 
यण् संधि के चार नियम होते हैं-
नियम-1. इ, ई के आगे कोई असमान स्वर होने पर इ, ई का 'य्' हो जाता है-इ, ई + भिन्न स्वर = य् ,
उदाहरण-
इ + अ = य के आधार पर-अति + अल्पम् = अत्यल्पम्,अति + अधिकम् = अत्यधिकम्,प्रति + अक्षम् = 
प्रत्यक्षम्,अति + अन्तम्= अत्यन्तम् ,यदि + अपि= यद्यपि।
ई + अ = य् के आधार पर-देवी + अर्पणम् = देव्यर्पणम्। 
इ+आ=या के आधार पर-प्रति + आघातम् = प्रत्याघातम्,अति + आवश्यकम्= अत्यावश्यकम् ।
ई+आ=या के आधार पर-नदी+आगम्=नद्यागम्।
इ+उ= यु के आधार पर-अति+उत्तमम्= अत्युत्तमम्।
इ+ऊ=यू के आधार पर-अति+ऊष्मम्= अत्यूष्मम्।
इ+ए=ये के आधार पर-प्रति+एकम्= प्रत्येकम् इत्यादि।
नियम-2. उ, ऊ के आगे किसी असमान स्वर के आने पर उ ऊ का 'व्' हो जाता है-उ,ऊ+भिन्न स्वर=व् । 
उदाहरण-
उ+अ=व के आधार पर-अनु+अयम्= अन्वयम्।
उ+आ के आधार पर=वा-सु+आगतम् = स्वागतम्।
ऊ+आ के आधार पर=वा-वधू+आगमनम्= वध्वागमनम् । 
उ +इ के आधार पर=वि-अनु+इतम्= अन्वितम्।
ऊ+इ के आधार पर=वि-वधू+इच्छा-वध्विच्छा।
उ+ए के आधार पर=वे-अनु + एषणम्= अन्वेषणम्।
उ+ओ के आधार पर=वो-गुरु + ओदनम्= गुर्वोदनम्।
उ+औ के आधार पर=वौ-गुरु+औदार्यम्= गुरवौदार्यम् इत्यादि।
नियम-3.ऋ,ऋृ के आगे किसी असमान स्वर के आने पर ऋ को 'र्' हो जाता है-ऋ,ऋृ + भिन्न स्वर = र् ।
उदाहरण-
ऋ+अ =र के आधार पर-पितृ+अर्थम्-पित्रर्थम्।
ऋ+आ के आधार पर=रा-पितृ + आज्ञा = पित्राज्ञा इत्यादि।
नियम-4.लृ के आगे किसी असमान स्वर के आने पर लृ को 'ल्' हो जाता है-लृ+ भिन्न स्वर = ल्। 
उदाहरण- 
लृ+अ=ल के आधार पर-लृ+अर्थम्=लर्थम्।
लृ+आ=ला के आधार पर-लृ+आकृति= लाकृति इत्यादि।                                                     5.अयादि संधि
   यदि ए, ऐ, ओ और औ के बाद दूसरा स्वर आता है तो  जो विकार उत्पन्न होता है, तो उसे अयादि संधि कहा जाता है।जब ए, ऐ, ओ और औ के बाद कोई भिन्न स्वर आता है तो ‘ए’ का अय, ‘ऐ’ का आय्, ‘ओ’ का अव् और ‘औ’ का  आव् हो जाता है- एचोऽयवायाव:।
इसके चार नियम हैं-
1.ए+अ=अय।
उदाहरण-ने+अनम्=नयनम्,चे+अनम्=चयनम्,शे+अनम्=शयनम् इत्यादि।                      
2.ऐ+अ=आय।
उदाहरण-नै+अकः=नायकः,गै+अकः=गायकः,विधै+अकः=विधायक:इत्यादि।
3.ओ+अ=अव।
उदाहरण-पो+अनम्=पवनम्,भो+अनम्=भवनम् ,श्रो+अनम्-श्रवणम् इत्यादि।
4.औ+अ=आव।
उदाहरण-
पौ+अकः=पावकः,भौ+उकः=भावुकः,शौ+अक:=शावकः इत्यादि।  
स्वर संधि के अन्य विविध प्रकार
1.वैकल्पिक स्वर सन्धि- यह अयादि सन्धि का वैकल्पिक सन्धि या अपवाद है। महान् वैयाकरण महर्षि शाकल्य के मतानुसार  पहले पद के अंतिम वर्ण ए,ऐ,ओ,औ से पहले अवर्ण अर्थात् अ या आ हो तो यहां अयादि सन्धि नहीं होता है,परंतु महर्षि पाणिनि के मतानुसार यहां अयादि सन्धि होता है। इस प्रकार पहले पद के अंतिम वर्ण ए,ऐ,ओ,औ से ठीक पहले  यदि अवर्ण अर्थात् अ या आ हो  तथा बाद में अश् प्रत्याहार अर्थात् स्वर वर्ण या किसी 
वर्ग का तीसरा,चौथा और पांचवां वर्ण अथवा ह,य,व,र,ल में से कोई वर्ण आता हो तो य् और व् का लोप हो जाता है। यह लोप शाकल्य के मतानुसार होता है- लोपः शाकल्यस्य। इस कारण इसे शाकल्य स्वर संधि कह सकते हैं।परंतु 
पाणिनि के मतानुसार यह लोप नहीं होता है। यथा-हरे+इह-हरयिह/हर इह,तस्यै+इमानि-तस्यायिमानी/तस्याइमानि,रात्रौ+आगतः-रात्रावागतः/रात्रा आगतः,ऋतौ+अन्नम्-ऋतावन्नम्/ऋता अन्नम्,विष्णो+इह-विष्णविह/विष्णइह इत्यादि।
2. पूर्व रूप सन्धि- यदि किसी पद के अन्त में स्थित  'ए या ओ' के बाद 'अ' आता है तो 'अʼ के स्थान पर लुप्ताकर या अवग्रह हो जाता है-एङःपदान्तादति।यथा-  सर्वे+अपि-सर्वेЅपि,वने+अत्र-वनेЅत्र,बालो+अवदत्-
बालोЅवदत्, लोको+अयम्-लोकोSयम्,ते+अपि = तेऽपि  इत्यादि।                             
3.पररूप सन्धि-यदि किसी उपसर्ग  अन्त में 'अ'हो तथा उसके बाद ए अथवा ओ से प्रारंभ होने वाली धातु से बनी कोई क्रिया आती हो तो पहले वाला 'अ' बाद वाले 'ए' या'ओ'के रूप में बदल जाता है। इस कारण इसे पररूप संधि कहते हैं।यथा- प्र+एजते-प्रेजते, उप+ओषति-उपोषति,मार्त+अण्डः-मार्तण्डः इत्यादि।              4.प्रगृह्य सन्धि- यदि द्बिवचन वाले शब्दों के अन्त में ई,ऊ अथवा ए हो तथा उसके बाद कोई भी स्वर हो तो दोनों में से कोई भी सन्धि  नहीं होती।इस कारण इसे संधि के नियमों से मुक्त अर्थात् प्रगृह्य सन्धि अथवा अपने रूप में ही रह जाने वाला प्रकृतिभाव सन्धि  कहते हैं।यथा- कवी + इच्‍छत:,विष्‍णू + इमौ,बालिके + आगच्‍छत: इत्यादि।
व्यंजन सन्धि व्यंजन वर्ण का स्वर या व्यंजन वर्ण के मेल से जो विकार उत्पन्न होता है,उसे व्यंजन सन्धि कहते हैं। यथा-
अच्+अन्तः-अजन्तः,दिक्+गजः-दिग्गजः,सम्+कृतम्-संस्कृतम् इत्यादि।       
सूत्र या नियम-
नियम-1.स्तोःश्चुना श्चुः-श्चुत्व सन्धि-'स्' वर्ण या तवर्ग के वर्णों के बाद में 'श्' वर्ण अथवा चवर्ग का 
कोई वर्ण आता है,तो 'स्' वर्ण 'श्' वर्ण में बदल जाता है तथा चवर्ग  का वर्ण क्रमशः तवर्ग के वर्ण में बदल जाता है। 
(ख). तवर्ग के किसी वर्ण के साथ में 'श' या चवर्ग का कोई वर्ण आता है, तो तवर्ग के वर्ण के स्थान पर क्रमशः चवर्ग का वर्ण हो जाता है। यथा-
उत्+चारणम्=उच्चारणम्,सत्+चरित्रम्=सच्चरित्रम्,जगत्+जननी=जगज्जननी,सत्+चित्=सच्चित्, एतत्+जलम्=एतज्जलम्,बृहत्+झरः=बृहज्झरः,सत्+जनः=सज्जन:,उत्+ज्वलः=उज्ज्वलः,याच्+ना= याञ्चा, सन्+जयः=सञ्जयः, सन्+शम्भुः=सञ्शम्भुः, शार्ङ्गिन्+जय=शार्ङ्गिञ्जय इत्यादि।
नियम-2.ष्टुना ष्टुः-ष्टुत्व सन्धि- सवर्ण अथवा तवर्ण के बाद में षवर्ण अथवा टवर्ग का कोई वर्ण आता है तो सवर्ण, षवर्ण में तथा तवर्ग टवर्ग  में बदल जाता है। 
(क).'स्' या 'ष्' अथवा विसर्ग के बाद 'ष्' या तवर्ग का कोई वर्ण आता है तो 'स्' या 'ष्' के स्थान पर 'ष्' हो जाता है।
यथा-बालस्+षष्ठः-बालष्षष्ठः,बालः+षष्ठः-बालष्षष्ठः,रामस्+षष्ठः-रामष्षष्ठः,रामः+षष्ठः-रामष्षष्ठः,रामस्+टीकते-रामष्टीकते, रामः+टीकते  -रामष्टीकते,इष्+तः-इष्टः,कृष्+नः-कृष्णः,विष्+नुः-विष्णुः,आकृष्+तः-आकृष्टः इत्यादि।
(ख).तवर्ग के किसी वर्ण के बाद टवर्ग का कोई वर्ण आता है, तो तवर्ग का वर्ण  टवर्ग के वर्ण में बदल जाता है।यथा-
तत्+टीका-तट्टीका,तत्+ठकारः-तट्ठकारः,तत्+डमरुः-तड्डमरुः,उत्+डयनम्-उड्डयनम्.चक्रिन्+ढौकसे-
चक्रिण्ढौकसे इत्यादि।    
नियम-3.झलां जशोSन्ते-जश्त्व सन्धि- झल् प्रत्याहार अर्थात् वर्गों के  पहले, दूसरे, तीसरे और चौथे तथा श,ष,स,ह वर्ण  के बाद किसी भी वर्ग का पहला, तीसरा चौथा और पांचवां वर्ण या कोई स्वर वर्ण आता है, तो पहले झल् प्रत्याहार के वर्ण के स्थान पर जश् प्रत्याहार अर्थात् उसी वर्ग का तीसरा वर्ण अर्थात् ग्,ज्,ड्,द्,ब् हो जाता है।
यथा-वाक्+ईशः-वागीशः,चौरात्+भयम्-चौराद्भयम्,अच्+अन्तः-अजन्तः,षट्+दर्शनम्-षड्दर्शनम्,जगत्+ईशः-जगदीशः, दिक्+अम्बरः-दिगम्बरः इत्यादि।  
नियम-4.झलां जश झशि- झल् प्रत्याहार अर्थात् वर्गों के पहले, दूसरे, तीसरे और चौथे तथा श,ष,स,ह वर्ण  के बाद झश् प्रत्याहार अर्थात्  किसी भी वर्ग का तीसरा या चौथा वर्ण आता है, तो झल् प्रत्याहार के वर्ण के स्थान पर जश्
 प्रत्याहार अर्थात् उसी वर्ग का तीसरा वर्ण अर्थात् ग्,ज्,ड्,द्,ब्  हो जाता है। यथा-धनात्+धर्मः-धनाद्धर्मः, तिर्यक्+गच्छति- तिर्यग्गच्छति, लभ्+धः-लब्धः,सिध्+धिः-सिद्धिः,अप्+जः-अब्जः,आरभ्+धम्-आरब्धम् इत्यादि।  
नियम-5.तोर्लिः-यदि तवर्ग के किसी वर्ण के बाद 'ल्' आता है, तो तवर्ग के स्थान पर 'ल्' हो जाता है तथा यदि 'न्' वर्ण के बाद 'ल्' आता है, तो तवर्ग के स्थान पर अनुनासिक 'ल्ँ' हो जाता है।यथा-उत्+लंघनम्-उल्लंघनम्, 
तत्+लीनम्-तल्लीनम्,घृत्+लेपनम्-घृल्लेपनम्,बलवान्+लोके-बलवाँल्लोके,भवान्+लुब्धः-भवाँल्लुब्धः इत्यादि।  नियम-6.यरोSनुनासिकेSनुनासिको वा- यदि पहले यर् अर्थात् ह को छोड़कर किसी भी व्यंजन वर्ण के बाद अनुनासिक अर्थात् सभी वर्गों के अंतिम वर्ण ङ,ञ,ण,न,म आता है, तो पहले वाला वर्ण अपने वर्ग का पांचवा वर्ण हो जाता है।यथा-दिक्+नागः-दिङ्नागः,सत्+मतिः-सन्मतिः,तत्+न-तन्न,चेत्+न-चेन्न,पद्+नगः-पन्नगः इत्यादि। 
नियम-7.शश्छोSटि-यदि झय् प्रत्याहार अर्थात् किसी वर्ग के पहले.दूसरे,तीसरे और चौथे वर्ण के बाद 'श' हो तथा 'श' के बाद कोई स्वर वर्ण अथवा ह्,य्,व्,र् वर्ण हो तो 'श' के स्थान पर विकल्प से 'छ्' हो जाता है अर्थात् 'छ्' होता भी है और नहीं भी होता है। यथा-तत्+शिव-तच्छिवः/तच्शिवः,तत्+शिला-तच्छिला/तच्शिला,सत्+शीलः-सच्छीलः/
सच्शीलः,तत्+शिरः-तच्छिरः/तच्शिरः,तत्+शरणम्-तच्छरणम्/तच्शरणम् इत्यादि।       
नियम-8.मोSनुस्वारः-यदि 'म्' के बाद कोई हल् या व्यंजन वर्ण आता है,तो 'म्' क्या स्थान पर अनुस्वार हो जाता है।यथा-सम्+न्यासी-संन्यासी,सम्+योगः-संयोगः,यशान्+शि-यशांसि,चेतान्+शि-चेतांसि,हरिम्+वन्दे-हरिं वन्दे, 
दुःखम्+सहते-दुःखं सहते,धनम्+यच्छ-धनं यच्छ इत्यादि।
नियम-9.नश्चापदान्तस्य झलि-यदि 'न्' अथवा 'म्' के बाद झल् प्रत्याहार अर्थात् किसी भी वर्ग का पहला,दूसरा,तीसरा और चौथा अथवा श,ष,स आता है, तो 'न्' अथवा 'म्' के स्थान पर अनुस्वार हो जाता है।यथा-पयान्+सि-पयांसि,नम्+स्यति-नंस्यति,यशान्+सि-यशांसि,चेतान्+सि-चेतांसि,आक्रम्+स्यते-आक्रंस्यते इत्यादि।
  नियम-10.अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः-यदि 'न्' अथवा 'म्' या अनुस्वार के बाद ही यय् प्रत्याहार अर्थात् श,ष,स,ह को छोड़कर कोई दूसरा व्यंजन वर्ण हो तो अनुस्वार के अस्थान पर परसवर्ण अर्थात् अगले वर्ण का
पांचवां वर्ण हो जाता है।यथा-अन्/अं+कितः-अङ्कितः,अन्/अं+चितः-अञ्चितः,कुन्/कुं+ठितः-कुण्ठितः,शम्/शं+भूः-शम्भूः,दन्/दं+तः-दन्तः,अहम्/अहं+कारः-अहंकारः,शाम्/शां+तः-शान्तः  इत्यादि।          
 नियम-11.वा पदान्तस्य-किसी पद के अन्त में यदि 'न्' अथवा 'म्' या अनुस्वार के बाद यय् प्रत्याहार अर्थात् श,ष,स,ह को छोड़कर कोई दूसरा व्यंजन वर्ण हो तो अनुस्वार का परसवर्ण अर्थात् अगले वर्ण का पांचवा वर्ण विकल्प से होता है अर्थात् परसवर्ण होता भी है और नहीं भी होता है।यथा-त्वम्/त्वं+करोषि-त्वंङ्करोषि/त्वं करोषि,
 ग्रामम्/ग्रामं+गच्छति-ग्रामङ्गच्छति/ग्रामं गच्छति,तृणम्/तृणं+चरति-तृणञ्चरति/तृणं चरति  इत्यादि।
नियम-12.नश्छव्य प्रशान्- यदि 'न्' के बाद छव् प्रत्याहार अर्थात् च्,छ्,ट्,ठ्,त्,थ् आता है तो 'न्' के स्थान पर अनुस्वार या चंद्रबिंदु तथा च् या छ् रहने पर 'श्', ट् या ठ् रहने पर  'ष्', त् या थ् रहने पर 'स्'  हो जाता है।यथा-
कस्मिन्+चित्-कस्मिंश्चित्,हसन्+चलति-हसंश्चलति,भवान्+चलति-भवाँश्चलति, चलन्+टिट्टिभिः-चलष्टिट्टिभिः,
 महान्+टङ्कारः-महांष्टङ्कारः,हसन्+ठक्कुरः-हसंष्ठक्कुरः,महान्+छिद्रः-महांश्छिद्रः,तस्मिन्+तरौ-तस्मिंस्तरौ,चक्रिन्+त्रायस्व-चक्रिंस्त्रायस्व  इत्यादि।
अपवाद-प्रशान्+तनोति-प्रशान्तनोति।                  नियम-13.समः सुटि-सम् उपसर्ग के बाद कृ धातु से बना कोई शब्द आता हो तो दोनों के बीच में 'स्' नहीं रहने पर सुट् अर्थात् 'स्' का आगमन हो जाता है तथा 'म्' का अनुस्वार या चंद्रबिंदु हो जाता है।यथा-सम्+कृतिः-
संस्कृतिः, सम्+कारः-संस्कारः, सम्+कृतम्-संस्कृतम्, सम्+करणम्-संस्करणम्,सम्+कर्त्ता-संस्कर्त्ता  इत्यादि।
नियम-14.झयो होSन्यतरस्याम्-झय् प्रत्याहार अर्थात किसी वर्ग के पहले दूसरे तीसरे और चौथे वर्ण के बाद 'ह्' हो तो पहले वर्ण के स्थान पर उसी वर्ग का तीसरा वर्ग तथा  'ह्' के स्थान पर उसी वर्ग का चौथा वर्ण विकल्प से होता है अर्थात् चौथा वर्ण होता भी है और नहीं भी होता है।यथा-वाक्+हरिः-वाग्घरिः/वाग्हरिः,तत्+हितः-तद्धितः/तद्हितः, उत्+हारः-उद्धारः/उद्हारः,उत्+हृतम्-उद्धृतम्/उद्हृतम्,अप्+हरणम्-अब्भरणम्/अब्हरणम्,तत्+हानिः-तद्धानिःतद्हानिः, अच्+ह्रस्व-अज्ह्रस्वः  इत्यादि।     
नियम-15.खरि च-झल् प्रत्याहार अर्थात् अनुनासिक व्यंजन-ञ्,म्,ङ्,ण्,न् तथा अंतस्थ व्यंजन -य्,र्,ल्,व् को छोड़कर किसी भी व्यंजन के बाद यदि खर् प्रत्याहार अर्थात् क्,ख्,च्,छ्,ट्,ठ्,त्,थ्,प्,फ् में से कोई वर्ण आता है तो पहले वर्ण के स्थान पर उसी वर्ग का पहला वर्ण  हो जाता है।यथा-विपद्+कालः-विपत्कालः/तज्+शिवः-तच्शिवः, दिग्+पालः-दिक्पालः,सद्+कारः-सत्कारः,शरद्+सदृशः-शरत्सदृशः इत्यादि।
नियम-16.वावसाने- झल् प्रत्याहार अर्थात् अनुनासिक व्यंजन-ञ्,म्,ङ्,ण्,न् तथा अंतस्थ व्यंजन -य्,र्,ल्,व् को छोड़कर किसी व्यंजन के बाद कोई भी वर्ण नहीं हो तो वह तीसरे वर्ण में बदल जाता है।यथा-रामात्-रामाद्,वाक्-वाग्  इत्यादि। 
नियम-17.छे च-यदि ह्रस्व स्वर के बाद 'छ्' आता है, तो 'छ्' के पहले 'च्' जुड जाता है अर्थात् 'च्' का आगमन हो जाता है।यथा-वृक्ष+छाया-वृक्षच्छाया,शिव+छाया-शिवच्छाया,तरु+छाया-तरुच्छाया,वि+छेदः-विच्छेदः,अनु+छेदः-
अनुच्छेदः,परि+छेदः-परिच्छेदः,स्व+छन्दः-स्वच्छन्दः  इत्यादि।
नियम-18.पदान्तात् वा- यदि किसी पद के अंतिम दीर्घ स्वर के बाद 'छ्' आता है, तो 'छ्' के पहले विकल्प से 'च्' आगम हो जाता है अर्थातं 'च्' का आगमन होता भी है तथा नहीं भी होता है।यथा-लक्ष्मी+छाया-लक्ष्मीच्छाया/लक्ष्मी छाया, श्री+छत्रम्-श्रीच्छत्रम्/श्री छत्रम् इत्यादि। 
विसर्ग सन्धि
विसर्ग का स्वर अथवा व्यञ्जन वर्ण के मेल से जो विकार उत्पन्न होता है तो उसे  विसर्ग सन्धि कहते हैं।यथा-मनः+जः-मनोजः,निः+अक्षरः-निरक्षरः,कुत:+ अत्र=कुतोऽत्र,यश:+दा=यशोदा  इत्यादि।
प्रमुख नियम-
(1) विसर्जनीयस्य सः–यदि विसर्ग के बाद खर् प्रत्याहार का वर्ण 'च्'या' छ्' आता है तो  विसर्ग के स्थान पर 'श्','ट्'या 'ठ्' के रहने पर 'ष' तथा 'त' या 'थ' रहने पर 'स्' हो जाता है-
(क) यदि विसर्ग के बाद 'च्' या' छ्' आता है तो  विसर्ग के स्थान पर  'श्',हो जाता है।यथा-बाल:+चलति=बालश्चति, कः + चित्-कश्चित्,हरिः + चन्द्र:- हरिश्चन्द्रः।निः+छल:निश्छल:, वेणुः+चन्दनायते=वेणुश्चन्दनायते  इत्यादि।
(ख) यदि विसर्ग के बाद 'ट्'या 'ठ्' आता है तो  विसर्ग के स्थान पर  'ष',हो जाता है।यथा-धनु: + टङ्कारः =धनुष्टङ्कारः, चतुरः +ठक्कुर:=चतुरष्ठक्कुरः इत्यादि।
(ग) यदि विसर्ग के बाद 'त' या 'थ आता है तो  विसर्ग के स्थान पर 'स्' हो जाता है।यथा-तः+था-तस्था,सरः+तीरे-सरस्तीरे,अधिकार:+ते-अधिकारस्ते,विष्णुः,त्रायते-विष्णुस्त्रायते,हरिः + त्राता-हरिस्त्राता,ततः+तम्-ततस्तम् ।
(घ)यदि विसर्ग के बाद 'क्' या 'ख्' अथवा 'प्' या 'फ्' आता है, तो विसर्ग में कोई परिवर्तन नहीं होता है। यथा-कः+कथयति-कः कथयति,सः+खनति-सः खनति,छात्र:+पठति-छात्रः पठति।वृक्षः+फलति-वृक्षः फलति इत्यादि।
(2)वा शरि-यदि विसर्ग के बाद शर् प्रत्याहार के वर्ण श्, ष्, स्  वर्ण हों तो विसर्ग के स्थान पर विसर्ग विकल्प से   वही वर्ण हो जाता है। यहाँ 'स्तोः शचुना शत्रु' एवं ''टुना ष्टुः' सूत्र के व्याधार पर विसर्ग के स्थान पर विकल्प से क्रमश: 'श्', 'ष्', 'स्' हो जाते हैं।यथा-,निः+सन्देहः -निःसन्देहः निस्संदेहः,राम: + षष्ठः- रामष्षष्ठः/रामः 
षष्ठः,बाल:+स्वपिति-बाल:स्वपिति/बालस्स्वपिति,निः+सार:-निःसार/ निस्सारः,हरि:+शेते- हरि: शेते/
हरिश्शेते,राम:+शेते- रामः शेते/रामश्शेते इत्यादि ।
(3)अतोरोरप्लुतादप्लुते- यदि विसर्ग के आगे-पीछे 'अ' हो तो विसर्ग के स्थान पर 'उ' तथा यह 'उ' पहले के 'अ' मिलकर गुण सन्धि का नियमानुसार 'ओ' हो जाता है तथा बाद वाले  'अ' के स्थान पर अवग्रह (S) हो जाता है।यथा-
सः+अहम्-सोऽहम्,प्रथमः+ अध्यायः-प्रथमोऽध्यायः, कः+अस्ति-कोऽस्ति,नृपः+अवदत् - नृपोऽवदत्, कः + अयम्- कोऽयम् इत्यादि।
(4)हशि च-यदि विसर्ग के पहले 'अ' हो और बाद में हश् प्रत्याहार अर्थात् किसी  भी वर्ग का तीसरा,चौथा तथा पाँचवाँ वर्ण अथवा 'य्. र्, ल्. व्, ह्' वर्ण हो तो विसर्ग के स्थान पर 'उ' हो जाता है। वही 'उ' अपने पूर्व वर्ण 'अ' से 
मिलकर गुण-सन्धि के नियम के अनुसार 'ओ' में बदल जाता है। यथा-मनः + रमम्- मनोरमम्,मनः + रञ्जनम्- मनोरञ्जनम्,रामः+वदति-रामोवदति,सर:+वर:-सरोवरः,मनः+रथः-मनोरथः,यशः+बलम्-यशोबलम्,शोभन:+ग्रन्थः-
शोभनोग्रन्थः,मनः+भाव:-मनोभावः,मनः+हरः-मनोहरः इत्यादि।
(5)ससजुषो रुः–यदि विसर्ग के पहले 'अ' या 'आ' को छोड़कर कोई दूसरा स्वर हो तथा बाद में कोई भी स्वर वर्ण या हश् प्रत्याहार अर्थात् किसी  भी वर्ग का तीसरा,चौथा तथा पाँचवाँ वर्ण अथवा 'य्. र्, ल्. व्, ह्' वर्ण हो तो विसर्ग के स्थान पर 'र्' हो जाता है। यथा-पितुः+इच्छा-पितुरिच्छा,बधूः+एषा-बधूरेषा, निः+उपाय:-निरुपायः,बन्धुः+वयः-
बन्धुर्वयः,दु:+आचार:-दुराचारः,वपुः+आख्याति-वपुराख्याति,पुनः+अपि-पुनरपि,दुः+गत:-दुर्गतः इत्यादि।
यदि पदान्त 'स्' अथवा 'सजुष्' शब्द का 'ष्' हो तो 'स्' अथवा 'ष्' का 'रु' होकर 'र्' शेष रह जाता है,जो विसर्ग में बदल जाता है। यथा-रामस्-रामरु -रामः,सजुष्-सजुरु- सजुर्-सजुः । 
(6)रोरि/ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽण:- यदि 'र्' या विसर्ग के बाद 'र्' आता है  तो पहले वाले 'र्' का लोप हो जाता है। इसी प्रकार 'ढ्' के बाद  'ढ्' आता है,तो पहले वाले 'ढ्' का लोप हो जाता है तथा इसके  पहले स्थित अण् अर्थात् ह्रस्व स्वर-'अ', 'इ', 'उ' का दीर्घ हो जाता है।ये दोनों सूत्र एक-दूसरे के पूरक हैं। यथा-अन्तः-अन्तर्-राष्ट्रिय:-अन्ताराष्ट्रिय:,नि:-निर्- रोग:- नीरोगः,गुरुः-गुरुर् +रुष्टः-गुरुरुष्टः,हरिः-हरिर्+रम्य:- हरी रम्यः,पुनः-पुनर्+रमते, पुनारमते,शम्भु:-शम्भुर्+राजते- शम्भू राजते,नि:-निर्+रस:-नीरसः,लिढ्+ढः:- लीढः,उढ्+ढा-ऊढा इत्यादि।
  अपवाद-1.यदि 'र' अथवा 'ढ्' के पहले अ, इ, उ  स्वर को छोड़कर 'ऋ' स्वर हो तो उसका दीर्घ नहीं होता तथा 'र' अथवा  'ढ्' का  पूर्ववत् लोप हो जाता है। यथा-दृढ्+ढः-दृढः,तृढ्+ढः-तृढः, वृढ्+ढः-वृढः इत्यादि।
2.यदि 'पुनारमते' को छोड़कर अन्य दूसरे शब्दों में  'र्' के पूर्व 'अ' हो तो पूर्वोक्त नियम नहीं लगता।यथा-मनर् रथ:-मनोरथः । 
3.यदि विसर्ग का 'र्' हो तथा उसके पहले 'अ' हो तो भी दीर्घ नहीं होता।यथा-रामः-रामर्+राजते-रामो राजते।  
(7) इदुदुपधस्य चाप्रत्ययः- इत् उत्+उपधस्य+च+अप्रत्ययः -विसर्ग के पहले अगर 'इ' या 'उ' हो और बाद में 'क्', 'ख्','प्','फ्' में से कोई वर्ण हो तो विसर्ग के स्थान पर 'ष' हो जाता है।यथा-आविः+कृतम-आविष्कृतम्,निः+क्रान्त:-
निष्क्रान्तः,दुः+कृतम् +दुष्कृतम्, निः+ कारणम्-निष्कारणम्,धनु:+खण्डम्-धनुष्खण्डम्,निः+फलम्-निष्फलम्, दुः+प्रापणम्-दुष्प्रापणम्,दुः+पच:- दुष्पच: इत्यादि।   
(8)खरावसानयो विसर्जनीय:- यदि 'र्' के बाद खर् प्रत्याहार अर्थात् किसी भी  वर्ग भी का प्हला या दूसरा वर्ण अथवा 'श्', 'ष्', 'स्' वर्ण हों अथवा नहीं भी हों तो 'र्' का विसर्ग हो जाता है।यथा-प्रातर्+काल:-प्रातः कालः,प्रातर्+पठति-प्रातः पठति,प्रातर्+खादति-प्रातः खादति,वृक्षर्+ फलति-वृक्षः फलति,पुनर्+पृच्छति-पुनः पृच्छति,राम+स्-रामः,कृष्ण+स्-कृष्णः, इत्यादि।
(9)भो भगो अघो अपूर्वस्य योऽशि /हलि सर्वेषाम्- पहले सूत्र के अनुसार यदि भो, भगो:, अघो:, अ: अथवा आः के बाद अश् प्रत्याहार अर्थात् स्वर वर्ण या किसी भी वर्ग का तीसरा,चौथा तथा पाँचवाँ वर्ण अथवा 'य्. र्, ल्. व्, ह्' वर्ण हो तो  विसर्ग के स्थान पर सकार (स्) होकर 'य्' में बदल जाता है। पुनः दूसरे सूत्र के अनुसार  'य्' का लोप हो जाता है।ये दोनों सूत्र परस्पर पूरक हैं। 'लोपः शाकल्यस्य' सूत्र भी इसी लोप की ओर संकेत करता है।यथा-भगो:+नमस्ते-भगो नमस्ते,अघो:+याहि-अघो याहि,बाल:+एव-बाल एव,देवा:+आगच्छन्ति-देवा आगच्छन्ति, नरा:+ 
यान्ति-नरा यान्ति,भोः+मित्र-भो मित्र,देवा:+इह-देवा इह,सुतः+आगच्छन्ति-सुत आगच्छन्ति इत्यादि।
(10)कुप्वो≍क≍पौ च-यदि कवर्ग या पवर्ग के पहले विसर्ग हो तो विसर्ग के स्थान पर जिह्वामूलीय अथवा उपध्मानीय हो जाता है अन्यथा विसर्ग ही रह जाता है। यथा-रामः+कथयति-राम≍कथयति/रामः कथयति ।कृष्ण:+खादति-कृष्ण≍खादति/कृष्ण: खादति,पय+पानम्प-य≍पानम्/पय: पानम्,वृक्ष:+फलति-वृक्ष≍फलति/
वृक्षः फलति इत्यादि।
(11)नमस्पुरसोर्गत्यो:- 'कृ' धातु के साथ 'नम:' का समास होने पर 'नमः' गतिसंज्ञक कहलाता है ।'पुर:' भी ‘नम:' की तरह अव्यय होने के कारण नित्य गतिसंज्ञक है।गतिसंज्ञक 'नमः' और 'पुरः' शब्द की सन्धि 'कृ' धातु के साथ हो तो विसर्ग के स्थान पर 'स्' हो जाता है।यथा-नमः+ करोति-नमस्करोति,पुरः+करोति-पुरस्करोति,नमः+कृत्यम्-
नमस्कृत्यम्,नमः+ कारः-नमस्कारः,पुरः+कारः-पुरस्कारः इत्यादि।

(12)सोऽपदादी/पाशकल्पक काम्येष्विति वाच्यम्-यदि विसर्ग के साथ पानम्, कल्पम् तथा काम्यम् इत्यादि 

शब्दों की सन्धि  हो तो विसर्ग के स्थान पर 'स्' हो जाता है।यथा-यशः+ काम्यति-यशस्काम्यति,यश:+कम्-

यशस्कम् ,पयः+पानम्-पयस्पानम्,यशः+कल्पम्-यशस्कल्पम् इत्यादि।

(13)तिरसोऽन्यतरस्याम्—यदि 'तिरः' के बाद यदि  क, ख, प, फ आता है,तो विसर्ग  के स्थान पर विकल्प से 'स्' 

हो जाता है।यथा-तिरः+पाश:-तिरस्पाशः,तिर:+फलम्-तिरस्फलम्,तिरः+करोति-तिरस्करोति,तिरः+खण्डिनी-

तिरस्खण्डिनी, इत्यादि।

(14)अतः कृकमिकंसकुंभपात्रकुशाकर्णीष्वनव्ययस्य अधः शिरसी पदे-यदि विसर्ग के साथ कार, कर, 

काम,कान्त, कंस, कुम्भ, पात्र, कुशा,कर्णी इत्यादि शब्दों की सन्धि  हो तो विसर्ग के स्थान पर 'स्' हो जाता है।इसी 

प्रकार अधः,शिर: आदि शब्दों की सन्धि हो तो भी के स्थान पर 'स्' हो जाता है तथा यदि 'सर्पि:' शब्द के साथ सन्धि 

हो तो विसर्ग का 'ष्' हो जाता है। यथा-अय:+कार:-अयस्कार:(लोहार) श्रेय:+कर:- श्रेयस्करः । अय:+काम:-

अयस्कामः (लोहे का इच्छुक) अयः+कान्त-अयस्कान्तः (चुम्बक) ,पय:+कुम्भः-पयस्कुम्भः (दूध का बर्तन) 

अय:+कुशा-अयस्कुशा (लोहे का एक पात्र)।अयः+कर्णा-अयस्कर्णी (लोहे का बर्तन) ,अध:+पदम्-अधस्पदम् (नीचे 

का पैर),सर्पिः+पाशम्-सर्पिष्पाशम् (खराब घी) सर्पिः+कल्पम्-सर्पिष्कल्पम् (थोड़ा खराब घी) इत्यादि।








संज्ञा प्रकरणम्- माहेश्वर सूत्र

 संज्ञा प्रकरणम्- माहेश्वर सूत्र   

       नृत्तावसाने नटराजराजो ननाद ढक्कां नव पञ्चवारम्।
      उद्धर्तुकामः सनकादिसिद्धानेतद्विमर्शे शिवसूत्रजालम्।।
 माहेश्वर सूत्र  भगवान् महेश्वर शिव की कृपा से प्राप्त होने के कारण महेश्वर सूत्र के नाम से जाना जाता है। अष्टाध्यायी के प्रणेता महर्षि पाणिनि एक बार अपने मित्र कात्यायन से शास्त्रार्थ में पराजित हो गये। शास्त्रार्थ में पराजित होकर वे तीर्थराज प्रयाग में जाकर के अक्षय वट के निकट कठिन तपस्या करने लगे। वहीं सनकादि मुनि भी तपस्या कर रहे थे ।उनकी तपस्या से आशुतोष भगवान् शंकर प्रसन्न हुए। वे प्रकट होकर तांडव नृत्य करते हुए 14 बार अपने डमरू को बजाया, इससे सनकादि मुनियों के साथ महर्षि पाणिनि का भी मनोरथ सिद्ध हुआ।भगवान शंकर के डमरु के इन ध्वनियों से माहेश्वर सूत्र की उत्पत्ति हुई।
          माहेश्वर सूत्र के अंतर्गत 14 लघु सूत्र हैं-    
          1.अइउण्

          2.ऋलृक्

          3.एओङ्

          4.ऐऔच्

          5.हयवरट्

          6.लण्

          7.ञमङणनम्

          8.झभञ्

          9.घढधष्

          10.जबगडदश्

         11.खफछठथचटतव्

         12.कपय्

         13.शषसर्

         14.हल्

          यह सूत्र आगे चलकर विश्व की दो प्राचीनतम भाषाओं संस्कृत और तमिल का आधार बना। इस सूत्र में प्रयुक्त वर्णों का प्रयोग करते हुए प्रत्याहार सूत्र का निर्माण हुआ।प्रत्याहार शब्द का अर्थ होता है-संक्षिप्त। इन 14 सूत्रों के द्वारा 281 प्रत्याहार सूत्रों का निर्माण कर सकते हैं, परंतु व्याकरण शास्त्र में 42 प्रत्याहार सूत्र प्रयुक्त हैं। इन सूत्रों के अंतिम वर्ण इत् कहलाते हैं ।उच्चारण और संक्षिप्त करने की सुविधा के लिए इन सूत्रों के अंत में एक इत् वर्ण दिए गए हैं। प्रत्याहार सूत्रों के वर्णों की गणना में इनका ग्रहण नहीं होता है। जैसे- अक् प्रत्याहार में 2 सूत्र हैं- 1.अइउण् 2.ऋलृक्।यहां प्रथम सूत्र का अंतिम  वर्ण 'ण्' है जो कि इत् संज्ञक है तथा द्वितीय सत्र का अंतिम वर्ण 'क्'  है जो कि  इत् संज्ञक है।  इत् संज्ञक होने के कारण इन दोनों वर्णों की गणना प्रत्याहार में  नहीं किया जाएगा। अतः अक् प्रत्याहार में वर्ण होते हैं-अ,इ,उ,ऋ,लृ।इसी प्रकार से जष् प्रत्याहार में 2 सूत्र हैं-1.झभञ् 2.घढधष्। यहां प्रथम सूत्र का अंतिम वर्ण है-ञ्'' जो कि इत् संज्ञक है तथा द्वितीय सत्र का अंतिम वर्णः 'ष्'  है जो कि इत् संज्ञक है।  इत् संज्ञक होने के कारण यहां भी इन दोनों वर्णों  की गणना प्रत्याहार में नहीं होगी।इस प्रकार जष् प्रत्याहार में वर्ण हैं-झ,भ,घ,ढ,ध। इसी प्रकार से अन्य प्रत्याहार सूत्र होते हैं।

         कुछ अन्य प्रमुख प्रत्याहार सूत्र हैं-

       *अट्-अ,इ,उ,ऋ,लृ,ए,ओ,ऐ,औ,ह,य,व,र।

       *अच्-अ,इ,उ,ऋ,लृ,ए,ओ,ऐ,औ।

       *अण्-अ,इ,उ,ऋ,लृ,ए,ओ,ऐ,औ,ह,य,व,र,ल।

       *अम्-अ,इ,उ,ऋ,लृ,ए,ओ,ऐ,औ,

              ह,य,व,र,ल,ञ,म,ङ,ण,न।

       *इक्-इ,उ,ऋ,लृ।

       *इच्-,इ,उ,ऋ,लृ,ए,ओ,ऐ,औ।

       *उक्-उ,ऋ,लृ।

        *एङ्-ए,ओ।

       *एच्-ए,ओ,ऐ,औ।

       *खर्-ख,फ,छ,ठ,थ,च,ट,त,क,प,श,ष,स।

       *जश्-ज,ब,ग,ड,द।

       *झल्-झ,भ,घ,ढ,ध,ज,ब,ग,ड,द,ख,फ,

                छ,ठ,थ,च,ट,त,क,प,श,ष,स,ह।

       *झश्-झ,भ,घ,ढ,ध,ज,ब,ग,ड,द।

       *झष्-झ,भ,घ,ढ,ध।

       *हल्-,ह,य,व,र,ल,ञ,म,ङ,ण,न,झ,

              भ,घ,ढ,ध,ज,ब,ग,ड,द,ख,फ,

               छ,ठ,थ,च,ट,त,क,प,श,ष,स,ह।




       

वर्ण-प्रकरणम्

        वर्ण्यते अभिव्यञ्जयते  वा लघुतमो ध्वनि येन सः वर्णः-वर्ण वह मूल ध्वनि है, जिसे पुनः खंडित नहीं किया जा सके। वर्ण ध्वनि की सबसे छोटी इकाई है।                                                       न क्षरः क्षरणं यस्मात् तद् अक्षरम्-वर्ण के लिखित रूप को अक्षर कहते हैं अर्थात् ध्वनिका वह लघुतम रूप अक्षर है, जिसका खंड नहीं होता है।यथा-अ,इ,उ,ऋ,लृ,ह,य,व,र इत्यादि।                      संस्कृत व्याकरण में वर्णों की चर्चा माहेश्वर सूत्र में की गई है-        1.अइउण 2.ऋलृक् 3.एओङ् 4.ऐऔच् 5.हयवरट् 6.लण् 7.ञमङणनम् 8.झभञ् 9.घढधष् 10.जबगडदश् 11.खफछठथचटतव् 12.कपय् 13.शषसर् 14.हल्।        माहेश्वर सूत्र के सभी 14 सूत्रों के अंत में स्थित वर्ण इत् संज्ञक कहलाते हैं, जिनकी गणना नहीं की जाती है। इस प्रकार माहेश्वर सूत्र के आधार पर संस्कृत वर्णमाला का क्रम है-

         अ इ उ ऋ लृ ए ओ ऐ औ ह य व र  ल ञ म ङ ण न झ भ घ ढ ध ज ब ग ड द ख फ छ ठ थ च ट त क प श ष स ह।
          इस  प्रकार, माहेश्वर  सूत्र में  प्रयुक्त वर्णों की  कुल संख्या 43 है,जिसमें ह को दो बार रखा गया है।एक ह को हटाने पर ये संख्या42 होती है। ये ही मूल वर्ण है । इनके परस्पर मिश्रण से दीर्घ और संयुक्त वर्णों का निर्माण हुआ।
          माहेश्वर सूत्र के आधार पर वर्णों  को  दो  भागों में बांटा गया है-1.अच् प्रत्याहार या अच् वर्ण 2.हल् प्रत्याहार या हल् वर्ण अच् वर्ण को स्वर वर्ण तथा हल् वर्ण को व्यंजन वर्ण कहा जाता है।
    इसके अलावे कुछ ऐसे वर्ण हैं, जो वर्ण न तो शुद्ध स्वर हैं और न ही व्यंजन, किन्तु वर्णमाला में योग न होने पर भी अर्थ का वहन करते हैं।
इस प्रकार वर्ण के तीन प्रकार होते हैं-क. स्वर वर्ण ख.व्यंजन वर्ण ग.आयोगवाह वर्ण।
         जिस वर्ण का उच्चारण स्वतः ही होता है ,उसे  स्वर वर्ण कहते हैं तथा जिस वर्ण का उच्चारण किसी दूसरे वर्ण की सहायता से होता है ,उसे व्यंजन वर्ण कहते हैं-स्वयं राजन्ते स्वराः अन्वग् भवति व्यञ्जनम् ।
   स्वर वर्ण एक ऐसे स्वस्थ व्यक्ति की तरह है ,जो स्वतः ही चलता है तथा व्यंजन वर्ण एक ऐसे विकलांग व्यक्ति की तरह है,  जो बिना  किसी  सहायता  के नहीं  चल  सकता। इस प्रकार स्वर वर्ण की तुलना एक स्वस्थ व्यक्ति से की जा सकती है  तथा  व्यंजन  वर्ण  की  तुलना  किसी  दूसरे  की सहायता  से  चलने  वाले  विकलांग  व्यक्ति केसाथ की जा सकती है।यथा-'अ'का उच्चारण स्वत: ही हो जाता है ,परंतु 'क्' का उच्चारण स्वतः नहीं हो सकता।
  इसके लिए किसी दूसरे वर्ण की सहायता लेनी पड़ती है।यथा- कमल में 'क्' का उच्चारण  स्वर  वर्ण'अ' की सहायता से हुआ है-'क्+अ' तथा क्लेश में 'क्' का उच्चारण व्यंजन वर्ण'ल' की सहायता से हुआ है-क्+ले।व्यंजन वर्ण के  पहले  भी  दूसरा  वर्ण  लगाकर   उसका  उच्चारण  कर  सकते  हैं।  जैसे-'अक्' यहां 'अ' को  छोड़कर जो बाद   वाला उच्चारण है, वही व्यंजन वर्ण 'क्'   का   स्वतंत्र   उच्चारण है। यहां   'क्' का उच्चारण  दूसरे वर्ण 'अ'  की   सहायता से  हो रहा  है ,जो  पहले लगा है। इसी प्रकार अन्य स्वर और व्यंजन वर्णों का उच्चारण होता है।
स्वर वर्ण और उसके प्रकार
जिस वर्ण का उच्चारण स्वतः ही होता है, उसे स्वर वर्ण कहते हैं-स्वर्यन्ते स्वतः उच्चार्यन्ते वा ध्वनि विशेषाः इति स्वराः।
   माहेश्वर सूत्र के आधार पर अच् प्रत्याहार को स्वर कहते हैं-अचःस्वराः। अच् प्रत्याहार में वर्ण हैं-अ,इ,उ,ऋ,लृ,ए,ओ,ऐ,औ।
    ये सभी स्वर कहे जाते हैं इनकी संख्या 9 है। इस प्रकार माहेश्वर सूत्र के आधार पर स्वरों की संख्या 9 है।
 इसमें  दो प्रकार के स्वर है-1.मूल स्वरऔर 2.संयुक्त स्वर।      
      इसमें अ,इ,उ,ऋऔर लृ मूल स्वर है तथा ए ओ ऐ औ संयुक्त या मिश्र स्वर है, क्योंकि  इनका निर्माण मूल स्वरों के मिलने से हुआ है-अ+इ=ए,अ+ए=ऐ,अ+उ=ओ,अ+ओ=औ।    
         मूल स्वरों के दीर्घ उच्चारण के कारण दीर्घस्वरोंं आ,ई,ऊ,ऋृ का निर्माण हुआ। इन स्वरों को पहले बताए गए स्वरों के साथ शामिल करने पर इनकी संख्या 13 हो जाती है-अ,आ,इ,ई,उ,ऊ,ऋ,ऋृ,लृ,ए,ऐ,ओ,औ।    
       इस प्रकार रचना की दृष्टि से स्वरों के तीन भेद हैं-   
        1.मूल स्वर- मूलेSवस्थिताःस्वराः मूल स्वराः-अपने मूल रूप में अवस्थित स्वर मूल स्वर कहलाते हैं।ये पांच है-अ,इ,उ,ऋऔर लृ।     
        2.दीर्घ स्वर-सम्मिश्रिताः स्वराः इति दीर्घ स्वराः-दो समान स्वरों के मेल से बने स्वरों को दीर्घ स्वर कहते हैं। ये चार हैं-आ,ई,ऊ,ऋृ। 
        3.संयुक्त स्वर- उभया सवर्णाभ्यां संयुक्ताः इति संयुक्तस्वराः- दो असमान स्वरों के मेल से बने स्वरों को संयुक्त स्वर कहते हैं । ये चार हैं-ए,ओ,ऐ,औ।
            उच्चारण में काल मान की दृष्टि से स्वर के तीन भेद हैं।महर्षि पाणिनि ने लिखा है-  
    एकमात्रो भवेत् ह्रस्वो द्विमात्रो दीर्घ उच्यते।
    त्रिमात्रस्तु प्लुतो ज्ञेयो व्यंजनं चार्द्धमात्रकम्।।
      अर्थात् जिसका उच्चारण एक मात्रा में होता है ,उसे ह्रस्व स्वर कहते हैं। जिसका उच्चारण दो मात्रा में होता है,उसे दीर्घ स्वर कहते हैं ।जिसका उच्चारण तीन मात्रा में होता है, उसे प्लुत जानना चाहिए। और व्यंजन का उच्चारणआधे मात्रा में होता है। 
   इस प्रकार, इस आधार पर स्वर वर्ण के तीन प्रकार हैं -   
      1.ह्रस्व स्वर- एक मात्रिक स्वराः-अ,इ,उ,ऋऔर लृ। इनकी कुल संख्या 5 है। इन्हें .मूल स्वर या लघु स्वर भी कहा जाता है। 
     2.दीर्घ स्वर-द्विमात्रिक स्वराः-आ,ई,ऊ,ऋृ, ए,ओ,ऐ,औ।इनकी कुल संख्या आठ है ।इन्हें गुरु स्वर भी कहा जाता है। 
     3.प्लुत स्वर-त्रिमात्रिक स्वराः -वस्तुतः प्लुत स्वर स्वतंत्र नहीं है।इसका प्रयोग मंत्रों, गीतों, वेदों  तथा संबोधन में होता है। इनका उच्चारण दीर्घ स्वर से अधिक समय तक होता है। अर्थात 3 मात्रा में होता है।इसलिए इनके आगे तीन संख्या लिखी जाती है। जैसे- ओ3, आ3, ऐ3 इत्यादि।    
       जाति अथवा वर्ण की दृष्टि से स्वर के दो भेद हैं-
       1.सवर्ण या सजातीय स्वर- जिन  दो  स्वरों  के  उच्चारण और प्रयत्न समान होते हैं, उसे सवर्ण या सजातीय स्वर कहते हैं।जैसे-अ-आ,इ-ई,उ-ऊ,ऋ-ऋृ,ए-ऐ,ओ-औ।
        2.असवर्ण या विजातीय स्वर-  जिन  दो  स्वरों का उच्चारण और प्रयत्न भिन्न भिन्न होता है,उसे विजातीय स्वर कहते हैं।जैसे-अ-इ,इ-ए,उ-आ,ऋ-ऐ,ए-लृ,ओ-ऐ इत्यादि।
व्यंजन वर्ण और उसके प्रकार
         जिस  वर्ण  का उच्चारण अन्य वर्णों के  सहयोग  से होता है,उसे  व्यञ्जन  वर्ण  कहते   हैं -व्यञ्ज्यते  वर्णान्तर  संयोगेन द्योत्यते  ध्वनि  विशेषो  येन तद् व्यञ्जनम्। यथा- क,च,ट,त,प इत्यादि।   
      परंतु इन सभी वर्णों में स्वर वर्ण  का संयोग हुआ है। जिसके चलते  इनका  उच्चारण  संभव हो रहा है। इन वर्णों से स्वरवर्णों को  हटाने  पर  इनका  शुद्ध  रूप  प्राप्त होता है। इस  रूप में हलन्त लगाकर लिखते हैं- क्, च्, ट्, त्, 
प्।  इस  स्थिति में  इन वर्णों का उच्चारण नहीं हो पाता है।  व्यंजन  वर्ण के चार प्रकार हैं - 1. स्पर्श व्यंजन 
वर्ण 2.अंतस्थ व्यंजन  वर्ण3.उष्म व्यंजन  वर्ण 4.संयुक्त व्यंजन वर्ण   
1.स्पर्श व्यंजन वर्ण-  जिस  व्यंजन   का  उच्चारण  मुंह  के दो अंगों कंठ  तालु  आदि के स्पर्श से होता है, उसे  स्पर्श व्यंजन वर्ण कहते  हैं। कादयोमावसानाः  स्पर्शाः-  क   से   लेकर म   तक के वर्ण को स्पर्श व्यंजन वर्ण कहा 
जाता है।  इनकी कुल संख्या 25 है,जो पांच भागों में विभक्त है-1.कवर्ग- क,ख,ग,घ,ङ।2.चवर्ग- च,छ,ज,झ,ञ।3.टवर्ग- ट,ठ,ड,ढ,ण। 4.तवर्ग- त,थ,द,ध,न। 5.पवर्ग- प,फ,ब,भ,म।   
2.अंतस्थ व्यंजन वर्ण- जिस व्यंजन के उच्चारण में  वायु  मुख अंदर जाती है, उसे  अंतस्थ  व्यंजन वर्ण कहते हैं। स्वर और व्यंजन वर्ण के मध्य स्थित होने के कारण इन्हें अंतस्थ व्यंजन या अर्द्धस्वर वर्ण कहा जाता है। इनकी कुल संख्या 4 है -य,र,ल,व--यरलवा⸹न्तस्थाः।
3.उष्म व्यंजन वर्ण- जिस व्यंजन के उच्चारण  में  गर्म वायु बाहर निकलती है ,उसे उष्म व्यंजन वर्ण कहते हैं ।ये कुल चार हैं-श,ष,स,ह- शषसहोष्माणः।    
4.संयुक्त व्यंजन-वर्ण-दो  व्यंजन  वर्णों   के  मिलने  से  बने व्यंजन को संयुक्त व्यंजन वर्ण कहते हैं। संस्कृत वर्णमाला में प्रयुक्त संयुक्त व्यंजन वर्ण की संख्या कुल तीन हैं- क्ष,त्र,ज्ञ। 
        इन व्यंजन वर्णों का निर्माण दो व्यंजनों के मिलने से हुआ है-क्ष-क्+ष,त्र-त्+र,ज्ञ-ज्+ञ।
        इनके अलावे भी संयुक्त व्यंजन वर्ण है।परंतु उन्हें वर्णमाला में शामिल नहीं किया गया है। जैसे-श्र-श्+र,प्र-प्+र,द्य-द्+य इत्यादि।
अयोगवाह वर्ण और उसके प्रकार
जो किसी  वर्ण के  साथ  योग नहीं  होने पर भी स्वर के बाद लगकर अस्तित्व में आते हैं,उन्हें अयोगवाह वर्ण कहते हैं।माहेश्वर सूत्र में इनका उपदेश या योग नहीं किया गया है। इस कारण  अयोग  तथा  अयोग होने  पर भी ये   प्रयोग का निर्वाह करते हैं।इसलिए इनको अयोगवाह कहा जाता है-अयोगेन एव वहति कार्यम् इति अयोगवाहः।      
        इनकी संख्या 5 है-1. अनुस्वार 2.अनुनासिक या चंद्रबिंदु 3.विसर्ग 4.जिह्वामूलीय 5.उपध्मानीय 
1.अनुस्वार वर्ण- यह बिंदु स्वरूप में किसी अक्षर के ऊपर लिखा जाता है।स्पर्श व्यंजन  वर्णों  के  पांचों  वर्गों  के अंतिम अक्षर- पंचमाक्षर (ङ,ञ,ण.न,म)  के  लुप्त   होने  पर अनुस्वार   वर्ण   का  प्रयोग  होता   है।  मो⸹नुस्वारः-
सूत्र  से किसी पंचमाक्षर के बाद कोई व्यंजन   वर्ण हो तो पंचमाक्षर के स्थान पर अनुस्वार हो जाता है।जैसे-'पुस्तकम् पठति'- में पुस्तकम् के अंतिम अक्षर 'म्' पंचमाक्षर है और इसके बाद व्यंजन वर्ण आया है। जिसके 
कारण पंचमाक्षर का लोप हो जाता है तथा उसके स्थान पर अनुस्वार हो  जाता है।इस प्रकार 
'पुस्तकं पठति'-  मे   अक्षर  के ऊपर अनुस्वार  हो जाता  है। यदि पंचमाक्षर के बाद व्यंजन न होकर स्वर  वर्ण रहता है तो पंचमाक्षर के बदले अनुस्वार नहीं होता है,बल्कि पंचमाक्षर अपने मूल रूप में  ही रहता है। जैसे- संस्कृतम् अवगच्छति-में संस्कृतम् के अंतिम अक्षर म् के बदले में अनुस्वार नहीं होता है ।इस प्रकार  के  अन्य  बहुत सारे उदाहरण हैं।
2.अनुनासिक या चंद्रबिंदु- मुखनासिकावचनो⸹नासिकम् अर्थात् मुख  सहित  नासिका  से  उच्चरित  होने  वाली 
ध्वनि अनुनासिक है।यह चंद्रबिंदु स्वरूप में किसी अक्षर के ऊपर लिखी जाती  है । इसका  भी  उच्चारण  अनुस्वार की तरह नासिका से होता है, परंतु इसमें अनुस्वार से कम  वायु नाक से बाहर निकलती है तथा अधिक वायु मुख से  निकलती है।इसके उच्चारण में नासिका की  ध्वनि खुले मुंह की  वायु  के साथ अनुगूंज के रूप में निकलती है।इसी को स्पष्ट करने के लिए बिंदु को अर्धचंद्र के मध्य रखा जाता है। जैसे- सँस्कर्ता,महाँल्लाभ इत्यादि।
3.विसर्ग-यह किसी अक्षर के बाद दो बिंदुओं के रूप में लिखा जाता है।इसका उच्चारण हल्का 'ह' के समान होता है।जैसे-बालकः,दुःख,रविः इत्यादि।
         संधि होने  पर  परिस्थिति  वश  इसके  स्थान  पर  'स्, र्,श्,ष्'आदि का प्रयोग होता है।
4.जिह्वामूलीय- इसका  प्रयोग  क अथवा ख से आरंभ होने  वाले  पदों  के  पहले  विसर्ग  के  स्थान  पर विकल्प से होता है -कखाभ्यांप्रागर्धविसर्गसदृशोजिह्वामूलीयः। जैसे-कः करोति?-क ≍ करोति।गणेशः खादति।-
गणेश ≍ खादति। इत्यादि।
5.उपध्मानीय-पफाभ्यांप्रागर्धविसर्गसदृशःउपध्मानीयः-इसका प्रयोग प अथवा फ से आरंभ होने वाले पदों के 
पहले विसर्ग  के  स्थान पर विकल्प से होता है।जैसे-मोहनःपचति।-मोहन  ≍ पचति।वृक्षः फलति।वृक्ष ≍ फलति। इत्यादि।
वर्णोंच्चारण के  स्थान-                                        संस्कृत वर्णमाला में वर्णों का उच्चारण  मुंह  के जिन अंगों के सहारे होता है उसे  वागिंद्रिय कहते हैं। किसी वर्ण के उच्चारण में  एक से अधिक वागिंद्रियों  का योगदान होता है परंतु उसमें सबसे अधिक सहायक जो वागिंद्रिय होती है ,उसे वर्ण का उच्चारण स्थान कहा जाता है यहां सूत्र के आधार पर वर्णों के उच्चारण स्थानों को बताया गया है।
1अकुहविसर्जनीयानां कण्ठः- अ,आ,कु(कवर्ग),ह,विसर्ग(:)
2.इचुयशानां तालुः-इ,ई,चु(चवर्ग),य,श
3.ऋटुरषाणां मूर्धा- ऋ,ऋृ,टु(टवर्ग),र,ष
4.लृतुलसानां दन्ताः-लृ,तु(तवर्ग),ल,स
5.उपूपध्मानीयानामोष्ठौ-उ,ऊ,पु(पवर्ग),उपध्मानीय≍प,≍फ
6.ञमङणनानां नासिका च-ञ,म,ङ,ण
7.नासिकानुस्वारस्य-अनुस्वार(•)
8.एदैतोः कण्ठतालुः-ए,ऐ
9.ओदौतोः कण्ठोष्ठम्-ओ,औ
10.वकारस्य दन्तोष्ठम्-व
11.जिह्वामूलीयस्य जिह्वामूलम्-≍क, ≍ख
वर्णोच्चारण के प्रयत्न
वर्णों के उच्चारण में वागिन्द्रियों अर्थात्  मुंह के अंगों को परिश्रम अथवा प्रयत्न करना पड़ता है, जिसे वर्णोंच्चारण के प्रयत्न नाम से जाना जाता है-वर्णोच्चारणार्थं  प्रयत्नं  प्रयत्नः। 
      वर्ण उच्चारण के यह प्रयत्न या यत्न दो प्रकार के होते हैं-यत्नो द्विधा आभ्यंतरो बाह्यश्च।
     1.आभ्यंतर प्रयत्न- वर्ण के बाहर निकलने से पहले मुंह के भीतर होने वाले प्रयत्न  को आभ्यंतर प्रयत्न कहा जाता है। 
आभ्यंतर प्रयत्न के पांच प्रकार है-स्पृष्टःईषत्स्पृष्टःईषद्विवृत्तःविवृत्तः संवृत्तश्च।
     1.स्पृष्ट- स्पर्श व्यंजन वर्ण के उच्चारण में जो प्रयत्न होता है,उसे स्पृष्ट प्रयत्न कहते हैं अर्थात् जिन वर्णों के उच्चारण में वागिन्द्रियों में पूर्णरुप से स्पर्श होता है,उसे स्पृष्ट प्रयत्न कहते हैं-स्पृष्टं प्रयत्नं स्पर्शानाम्।जैसे-क से लेकर म तक सभी 25 वर्ण।
     2.ईषत्स्पृष्ट- जिन वर्णों के उच्चारण में वागिन्द्रियों में थोड़ा स्पर्श होता है,उसे ईषत्स्पृष्ट प्रयत्न कहते हैं-ईषत्स्पृष्टमन्तःस्थानाम्।जैसे-य,र,ल,व।
     3.ईषद्विवृत्त- जिन वर्णों के उच्चारण में मुख थोड़ा खुला रहता है ,उसे ईषद्विवृत प्रयत्न कहते हैं.ईषद्विवृत्तमूष्मणाम् ।जैसे-श,ष, स,ह।
     4.विवृत्त- जिन वर्णों के उच्चारण में मुंह पूरा खुला रहता है उसे विवृत्त प्रयत्न कहते हैं-विवृत्तं स्वाराणाम्।जैसे-सभी स्वर विवृत्त प्रयत्न हैं।
     5.संवृत्त- जिन वर्णों के उच्चारण में मुख संकुचित रूप से खुला रहता है, उसे संवृत्त प्रयत्न कहते 
हैं- ह्रस्वस्यावर्णस्यप्रयोगे संवृत्तम्।जैसे-अ।
  2. बाह्य प्रयत्न- वर्ण के मुख से बाहर निकलते समय उच्चारण के अंत में जो प्रयत्न होता है उसे बाह्य प्रयत्न कहते हैं।
इसके 11 प्रकार है-विवारः संवारः श्वासो नादोડघोषो घोषोડल्पप्राणो महाप्राण उदात्तोડनुदात्तः स्वरितश्चेति।
      1.विवार3.श्वास और 6.अघोष- जिन वर्णों के उच्चारण में मुख विवर पूरा खुला रहता है,उसे विवार प्रयत्न कहते हैं। 
इन वर्णों के उच्चारण में केवल श्वास का ही योग होता है,इस कारण इन्हें श्वास प्रयत्न कहते हैं।इसके अलावे इन वर्णों के उच्चारण में ध्वनि में गूंज नहीं उत्पन्न होती केवल श्वास ही निकलती है और मुंह खुला रहता है,इस कारण इन्हें अघोष वर्ण या निःशब्द वर्ण कहते हैं-खरो विवाराःश्वासा अघोषाश्च।जैसे- खर् प्रत्याहार के वर्ण अर्थात् वर्गों के प्रथम, द्वितीय वर्ण-क,ख,च,छ,ट,ठ,त,थ तथा श और ष- ये सभी विवार श्वास तथा अघोष है।
      2.संवार 4.नाद और5.घोष- जिन वर्णों के उच्चारण में कंठ आदि संकुचित या मूँदे रहते हैं, उन्हें संवार प्रयत्न कहते हैं।इन वर्णों के उच्चारण में ध्वनि का योग होता है इस कारण इन्हें नाद प्रयत्न कहते हैं तथा इसके अलावे इन वर्णों के उच्चारण में  स्वर तंत्रिकाएं कंपन करती है इस कारण इन्हें घोष वर्ण कहते हैं- हशः संवारा नादा घोषाश्च।जैसे- हश् प्रत्याहार के वर्ण अर्थात् वर्गों के तृतीय,चतुर्थ और पंचम वर्ण ग,घ,ङ,ज,झ,ञ,ड,ढ,ण,द,ध,न, ब,भ,म तथा य,र,ल,व और ह संवार, नाद और घोष हैं।
  7.अल्पप्राण- जिन वर्णों के उच्चारण में थोड़ी प्राणवायु बाहर निकलती है,उसे अल्प्राण कहते हैं 
-वर्गाणांप्रथमतृतीयपञ्चमाःयरल वाश्चाल्पप्राणाः अर्थात् वर्गों के प्रथम, तृतीय और पंचम वर्ण-
क,ग,ङ,च,ज,ञ,ट,ड,ण,त,द,न,प,ब,म तथा य,र,ल और व अल्पप्राण है।   
      8.महाप्राण- जिन वर्णों के उच्चारण में अधिक प्राणवायु बाहर निकलती है ,उसे महाप्राण कहते हैं- वर्गाणां--द्वितीयचतुर्थौ शलश्चमहाप्राणाः अर्थात् वर्गों के द्वितीय और चतुर्थ वर्ण-ख,घ,छ,झ,ठ,ढ,थ,ध,फ,भ,तथा श,ष,स और ह 
महाप्राण है।
       9.उदात्त- तालु आदि स्थानों के ऊंचे भाग से उच्चरित होने वाले स्वर उदात्त कहलाते हैं-उच्चैरुदात्तः।
  10.अनुदात्त- तालु आदि स्थानों के नीचे भाग से उच्चरित होने वाले स्वर अनुदात्त कहलाते हैं-नीचैरनुदात्तः।             
11.स्वरित- जिस स्वर में उदात्त और अनुदात्त दोनों का समाहार होता है,उसे स्वरित कहते हैं-समाहारःस्वरितः।
       उदात्त, अनुदात्त और स्वरित स्वरों का प्रयोग वैदिक मंत्रों के उच्चारण में किया जाता है ।अलग-अलग वेदों में इनके संकेत चिन्ह अलग अलग हो जाते हैं। इसलिए इनमें भ्रांति उत्पन्न होती है। सामान्यतः अनुदात्त स्वर के लिए नीचे पड़ी रेखा(―) का प्रयोग किया जाता है।स्वरित स्वर के लिए ऊपर पड़ी रेखा(ا) का प्रयोग किया जाता है तथा उदात्त स्वर के लिए नीचे तिर्यक(~) रेखा का प्रयोग किया जाता है।