संस्कृतम् आदर्श प्रश्नपत्रम्-5,CLASS-XII,JAC,JHARKHAND

 संस्कृत आदर्श प्रश्नपत्रम्-5

CLASS-XII,

Full Marks - 100 Pass Marks - 33

 Time - 3 Hours

Candidates are required to give their answers in their own words as far as

practicable.

परीक्षार्थी यथासंभव अपने शब्दों में ही उत्तर दें।

Figures in the margin indicate full marks.

उपांत के अंक पूर्णांक निर्दिष्ट करते हैं।

Answer all questions.

सर्वेषां प्रश्नानामुत्तरं लिखत । (सभी प्रश्नों के उत्तर लिखें)

खण्ड - क

( अपठितांश अवबोधनम् )

1. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा तदाधारितान् प्रश्नान् उत्तरत - 10

मातृभूमिः पुत्रोऽहं पृथिव्याः इत्यस्ति वेदवाक्यम् । जन्मदात्री माता एव केवलं माता न भवतिजन्मभूमिरपि अस्माकं माता । अस्याः जन्मभूम्याः ऋणं प्रत्येकम् अपि देशवासिने वर्तते । यस्य देशस्यअन्नेन अमृततुल्येन जलेन वायुना च प्राणान् धारयामः वयं कदापि तस्मात् अनृणाः भवितुं न शक्नुमः । यस्मिन् देशे जनाः स्वदेशस्य सुखदुःखाभ्यां निश्चिन्ताः केवलं स्वार्थ साधयन्ति सः देश: कालक्रमेण विनाशं लभते । परं यस्य देशवासिषु देशसेवायाः उत्कृष्टाः भावनाः अवसरे प्राप्ते सति आत्मार्पणमपि कुर्वन्ति, तेषां देशः उन्नतेः उन्नततमे शिखरे विराजते ।

प्रश्नाः

(क) एकपदेन उत्तरत -1x2=2

(i) जन्मभूमिरपि अस्माकं का ?-1

(ii) जन्मभूम्याः ऋणं कस्मै वर्त्तते ?-1

(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत -2x2=4

(i) कः देशः उन्नतेः उन्नततमे शिखरे विराजते ?-2

(ii) जन्मभूम्याः ऋणं कस्मै वर्त्तते ?-2

(ग) निर्देशानुसारम् उत्तरत -1x2=2

(i) 'अस्याः ऋणम्' अत्र अस्याः सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम् ?-1

(ii) 'ऋण रहिताः' अस्मिन् अर्थे किं पदं गद्यांशे प्रयुक्तम् ?-1

(घ) अस्य गद्यांशस्य समुचितं शीर्षकं लिखत ।-

2 खण्ड -ख

(संस्कृतेन रचनात्मकं लिखितकार्यम् )

2.शुल्कक्षमाम् अधिकृत्य प्राचार्यं प्रति आवेदनपत्रं लिखत।-5

3. मञ्जूषायाः उचितानि पदानि विचित्य कथां पूरयत -1/2x10 = 5

वसन्तर्तुः ऋतूणां (i)----- कथ्यते। (ii)------ अयं (iii)------- ऋतुराजवसन्तनाम्ना (iv) प्रकृतिः ऋतुराजवसन्तस्य (v)----- अभिनन्दनं स्वागतं (vi)------- करोति । वसन्तः प्रकृति-कामिन्याः (vii) - करोति । वस्तुतः वसन्तः प्रकृतेः (viii)----- अस्ति । यतः अस्य ऋतोः (ix)-------- प्रकृतिः (x) जायते।

मञ्जूषा- शृंगारम्, ऋतुः, आगमनेनैव, राजां, तारुण्यम्, अतएव, आकार्यते, प्रफुल्लिता, हार्दिकम, च

4. मञ्जूषायाः उचितानि वाक्यानि चित्वा वार्तालापं पूरयत -5

 

राघवः - भो रमणीक ! भवान् कथम् ईदृशः महान् जातः ?

रमणीकः – (i)-----

राघवः - भोः ! कथं मूर्खाणां कृपया भवान् बुद्धिमान् जातः ?

रमणीकः – (ii)-----।

राघवः – एवम् । परेषाम् अनुभवात् शिक्षां गृहीत्वा भवान् बुद्धिमान् जातः किम् ?

रमणीक: – (iii)-----

राघवः – कः तावत् मूर्खः ?

रमणीकः – (iv) ।

राघवः - कः तावत् मूर्खतमः ?

रमणीक: – (v)

मञ्जूषा- सत्यम् । यः परेषाम् अनुभवात् शिक्षते सः एव बुद्धिमान् ।, यः न अन्यस्य न चापि आत्मनः अनुभवात् शिक्षते।, यः परस्य अनुभवात् न शिक्षते, पुनः आमूलात् प्रयत्न करोति, मूर्खाणां कृपया एव ।, आम्। अहं मूर्खेः कृतानि कार्याणि अपश्यं तानि अत्यजम् ।

खण्ड - ग

( अनुप्रयुक्त व्याकरणम् )

5. अधोलिखितशब्दान् सन्धि-विच्छेदं कृत्वा लिखत - 1x6 = 6

(क) देवर्षि

(ख) तथैव

(ग) चयनम्

(घ) मात्रादेशः

(ङ) लघूर्मिः

 (च) प्रत्यहम् ।

6. अधोलिखितानां समस्तपदानां विग्रहान् लिखत -1x6 = 6

(i) कुलपतिः,

(ii) गजराजः,

(iii) महादेवः,

(iv) महानदी,

(v) नीलकमलम्,

(vi) चौरभयम्

7. अधोलिखित वाक्येषु प्रकृति-प्रत्ययान् संयुज्य वाक्यपूर्ति कुरुत -1x8 =8 (i) (पूज्+अनीयर्) ............. सर्वत्र पूज्यते ।

(ii) रामः रावणं (हन् + क्त्वा) .............स्वगृहम् आगतवान्।

(ii) उत्तमः छात्रः प्रतिदिनं ( पठ् + तुमुन् ) ....विद्यालयं गच्छति ।

(iv) त्वया सर्वदा सत्यं ( वद् + अनीयर् ) .......।

(v) प्रथमं राष्ट्र ( रक्ष् +तव्यत्).............. ततः उत्सवाः इति ।

(vi) शिष्येण गुरोः आज्ञा ( पाल् + अनीयर् ) ............।

(vii) छात्रैः अध्ययनम्(कृ +तव्यत्)................।

(viii)मोहनः गृहं(गम्+ क्त्वा)................खादति।

8. अधोलिखितेषु वाक्येषु विशेषण-विशेष्य अन्वितिम् -1x5 = 5

 (i) पुस्तके ............... चित्राणि सन्ति । ( अनेक )

(ii) गोपालस्य हस्ते ........... पेटिका वर्त्तते । ( एक )

(iii) सर्वे जनाः ................ सन्ति ।( प्रसन्न )

(iv) गृहस्य प्राङ्गणे पुष्पपादपाः ................ । ( रोपनीय )

 (v) पर्यावरणस्य विनाशकः .................. स्यात् । ( दण्डित )

 9.उचितविभक्तिकं पदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत -1x5 = 5

(i) ――― जनाः सुखम् कामयन्ते । (सर्व)

(ii) सूर्यः――― दिशि उदेति । (पूर्व )

(iii) लता परीक्षायाम् ――― आसीत् । (प्रथम)

(iv) रामः धावेन――― आसीत् । (द्वितीय)

 (v) बालकय मोदकं――― (रोचते/रुचति)

खण्ड-घ

( पठितांश अवबोधनम् )

10.अधोलिखित गद्यांश पठित्वा तदाधारितप्रश्नानाम् उत्तराणि निर्देशानुसार

लिखत (निम्नलिखित गद्यांशको पढ़कर उन पर आधारित प्रश्नों कश

लिखें) :

 सप्त समुद्राः अस्मद्वेदेऽपि प्रकटाः भवन्ति।वृक्षाःलेखनी भवेयुः

समुद्रोऽपि मसी भवेत्,परं भगवद्वाक्यानि समाप्तानि न भवन्ति। प्रतिद्वीपं

प्रतिपर्वतं प्रतिसमुद्रं नानाजातयोऽनन्ता जन्तवस्तिष्ठन्ति। या पृथिवी ये

पर्वताः ये समुद्रा सर्वाभ्यः पृथिवीभ्यः सर्वेभ्यः पर्वतेभ्यः सर्वेभ्यः समुद्रेभ्यः

उपरि तिष्ठन्ति तान् 'स्वर्गं' इति वदन्ति। या पृथिवी ये पर्वताः ये समुद्राः

सर्वाभ्यः पृथिवीभ्यः सर्वेभ्यः पर्वतेभ्यः सर्वेभ्यः समुद्रेभ्योऽधो भागे तिष्ठन्ति

स 'नरक' इति वदन्ति।निश्चितं किल सिद्धैः स्वर्गनरकादिकं सर्वं

ब्रह्माण्डान्न किञ्चिद्वहिरस्तीति।ते सप्तगगनाश्रिताः सप्त ग्रहाः स्वर्गं परितो

मेखलावत् परिभ्रमन्तीति वदन्ति; न स्वर्गस्योपरि। अथ स्वर्गस्य यदि मन

आकाशं जानन्ति अस्मदीयास्तमर्श इति वदन्ति। स्वर्गभूमिं कुर्शीति

वदन्ति।

(क) एक पदेन उत्तरत (एक शब्द में उत्तर दें): 1/2✕2=1

(i) कति समुद्राः अस्मद्वेदेऽपि प्रकटाः भवन्ति？

(ii) कानि समाप्तानि न भवन्ति ？

(ख) पूर्ण वाक्येन उत्तरत (एक वाक्य में उत्तर दें): 1x2=2

(i)प्रतिद्वीपं,प्रतिपर्वतं,प्रतिसमुद्रं के तिष्ठन्ति ？

(ii) कान् 'स्वर्गं' इति वदन्ति ？

(ग) यथानिर्देशम् उत्तरत (निर्देश के अनुसार उत्तर दें): 1x2=2

'जन्तवः' इति पदस्य विशेषणम् अत्र किं प्रयुक्तम् ？

11.अधोलिखित पद्यांश पठित्वा तदाधारित प्रश्नानाम् उत्तराणि

निर्देशानुसार लिखत(निम्नलिखित गद्यांश, पद्यांश एवं नाट्यांश को

पढ़कर उन पर आधारित प्रश्नों के उत्तर लिखें) :

बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते।

तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥

प्रश्नाः-

(क) एकपदेन उत्तरत (एकशब्द में उत्तर दें): 2x1/2=1

(i)बुद्धियुक्तो किं जहाति ？

(ii) कर्मसु किम् कौशलम् ？

(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत (पूर्ण वाक्य में उत्तर दें): 1x2=2

(i)कः सुकृतदुष्कृते उभे जहाति ？

(ii) कदा योगाय युज्यते ？

(ग)निर्देशानुसारं उत्तरत (निर्देश के अनुसार उत्तर दें):1x2=2

‘बुद्धिमान्' इत्यस्य अत्र किं पर्यायपदं प्रयुक्तम्?

12. अधोलिखित नाट्यांश पठित्वा तदाधारित प्रश्नानाम् उत्तराणि

निर्देशानुसार लिखत(निम्नलिखित नाट्यांश को पढ़कर उन पर

आधारित प्रश्नों के उत्तर लिखें) :

स्वप्निलः- बलराम! अद्य कक्षायां कोऽपि विशिष्टः कार्यक्रमः?

बलरामः-अरे मित्र! त्वं न जानासि? इदानीं तु योगशिक्षायाः कालांशः।

मोहिनी-एषः तु नूतनः विषयः। किं प्रतिदिनम् ईदृशी कक्षा प्रचलिष्यति? बलरामः-आम्, अधुना तु अस्माकं कृते योगशिक्षा अतीव उपयोगिनी आस्ति।

सागरिका-अहो! सुखदमाश्चर्यम्।अहमपि गृहे मातुः मुखाद् योगशिक्षायाः विषये श्रुतवती। तया उक्तम्- 'योगः स्वास्थ्यकरः।'

सागरः-कि विद्याध्ययनेऽपि अस्योपयोगः वर्तते?

मोहिनी-आम्,अस्मिन् विषये योगशिक्षकः, विशेषरूपेण वदिष्यति।

(योगशिक्षकः कक्षायां प्रविशति)

छात्राः-नमो नमः आचार्य! स्वागतम् अत्र भवतां कक्षायाम्।

योगाचार्यः-छात्राः! भवन्तः सम्प्रति समुत्सुकाः दृश्यन्ते। काऽपि विशिष्टा जिज्ञासाअस्ति किम्?

सागरः-भो आचार्य! वयं सर्वे योगस्य उपयोगितायाः विषये सम्यग्रूपेण ज्ञातुम् उत्सुकाः स्मः।

प्रश्नाः

(क) एकपदेन उत्तरत (एकशब्द में उत्तर दें): 1/2x2=1

(i)मातुः मुखाद् योगशिक्षायाः विषये का श्रुतवती ？

(ii)छात्राः कस्मिन् विषये ज्ञातुम् उत्सुकाः सन्ति ？

(ख)पूर्णवाक्येन उत्तरत (पूर्ण वाक्य में उत्तर दें)-2x1=2

(i)योगः कः कथ्यते？

 (ii)अधुना योगशिक्षा कीदृशी आस्ति？

(ग) यथानिर्देशम् उत्तरत (निर्देश के अनुसार उत्तर दें)।-1

 'अस्योपयोगः' इत्यस्य सन्धिविच्छेदं लिखत।

13.अधोलिखित श्लोकस्य अन्वयै पूरयित्वा पुनः लिखत :

(निम्नलिखित श्लोक का अन्वय पूरा कर पुनः लिखें):

विपदि धैर्यमथाभ्युदये क्षमा सदसि वाक्पटुता युधि विक्रमः।

यशसि चाभिरुचिर्व्यसनं श्रुतौ प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम्।।

अन्वयः-विपदि---अथाभ्युदये क्षमा---वाक्पटुता युधि विक्रमः

यशसि अभिरुचि श्रुतौ---च हि इदं--- प्रकृतिसिद्धम्।

14.अधोलिखितस्य श्लोकस्य अन्वयं लिखत -

स्वायत्तमेकान्तगुणं विधात्रा विनिर्मितं छादनमज्ञतायाः।

विशेषतः सर्वविदां समाजे विभूषणं मौनमपण्डितानाम्॥

15.सम्बद्धाः पङ्क्ति मेलयत-2x2＝4

(क)मनसि वचसि काये (i)निजहृदि विकसन्तः सन्ति सन्तः कियन्तः ।

(ख)परगुणपरमाणून् पर्वतीकृत्य नित्यं (ii)पुण्यपीयूषपूर्णास्त्रिभुवनमुपकारश्रेणिभिः प्रीणयन्तः।

(ग)केयूराणि न भूषयन्ति पुरुषं हारा न चन्द्रोज्ज्वला: (iii)क्षीयन्ते खलु भूषणानि सततं वाग्भूषणं भूषणम् ।

 (घ) वाण्येका समलङ्करोति पुरुष या संस्कृता धार्यते (iv)न स्नानं न विलेपनं न कुसुमं नालङ्कृता मूर्धजाः।16. अधोलिखित वाक्येषु कर्तृक्रियापदयोः अन्वितिं क्रियताम् - 1☓4＝4

(क)किं प्रतिदिनम् ईदृशी कक्षा---- ?(प्रचलिष्यन्ति,प्रचलिष्यति)

(ख)अधुना मम गमनसमयः----एव।(समुपागत,समुपागत्वा)

(ग)योगाचार्यः पाठमाध्यमेन योगशिक्षा---- ।(शिक्षति,शिक्षयति) 

(घ)सप्त पर्वतान् सप्त कुलाचलान्----।(वदन्ति,वदति)

17. निम्नलिखित पदेषु कः प्रत्ययः इति निर्दिशत -1☓4＝4

(क)राजितम्

(ख)दैष्टिकता

(ग)कुर्वाणः

 (घ)विमृश्य

खण्ड -ङ

(संस्कृत साहित्य परिचयः)

18. अधोलिखित-ग्रन्थानां लेखकस्य नामानि लिखत -5

(i)रामायणम्

(ii)समुद्संगमः

(iii)अभिज्ञान शाकुन्तलम्,

(iv)प्रबन्ध परिजातः

(v) हर्षचरितम्

19. अधोलिखित विधासु कामपि एकाम् अवचित्य वैशिष्ट्यं प्रतिपादयत -5

(i)चम्पूकाव्यम्

(ii) नायकः

(iii)महाकाव्यम्

 

 

संस्कृत आदर्श प्रश्नपत्रम्-1

 संस्कृत आदर्श प्रश्नपत्रम्-1

कक्षा-द्वादश, 

पूर्णाङ्काः - १००

उत्तीर्णाङ्काः - ३३

समय - ३ घण्टा

अभ्यर्थिनः यथाशक्ति स्वशब्देषु उत्तरं दद्युः।

मार्जिने आकृतयः पूर्णाङ्कान् सूचयन्ति ।

सर्वेषां प्रश्नानाम् उत्तरं ददातु।

खण्ड - क

(अपठितांश अवबोधनम्)

1. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा तदाधारितान् प्रश्नान् उत्तरत - 10

अस्माकं जीवने पदे पदे प्रत्येक कार्येषु विज्ञानं व्याप्तमस्ति । विज्ञानस्य

चमत्कारान् दृष्ट्वा वयम् आश्चर्य कुर्मः । सर्वेषु क्षेत्रेषु एवं विज्ञानस्य लाभाः

दृश्यन्ते। अद्य वयं वाष्पयानेन देशदेशान्तरेषु परिभ्रमामः।पोतेन अनायासं

नदीः समुद्रांश्च तरामः । विमानेन आकाशे स्वच्छन्दं विहरामः।अद्य तु राकेट

इति यन्त्रेण तु चन्द्रमसि अपि भ्रमणाय प्रयत्नं कुर्मः। मोटर, बस, कार,

स्कूटर इत्यादिभिः यानैः तु वयं प्रतिदिनं प्रतिपलं च गमनागमनं कुर्मः।

अद्य अस्माकं जीवने विद्युतः उपयोगं तु सर्वत्र दृश्यते। रात्रीणां अन्धकारे

विद्युद्दीपकं प्रज्वाल्य सर्वत्र प्रकाशं कुर्मः । विद्युतः प्रभावेण व्यजनानि

चलन्ति, रोमाञ्चकारीणि दारूणेऽपि शिशिरे शैत्यभयं न भवति। उद्योगक्षेत्रेषु

विद्युतः शक्त्या मुद्रणयन्त्राणि, अनेकानि लौहमयानि यन्त्रोपकरणानि

चलन्ति । तेभ्यः नवीनानि वस्तूनि निर्मीयन्ते।

(क) एकपदेन उत्तरत-2х1＝2

(i) अस्माकं जीवने पदे पदे किं व्याप्तम् ? -1

(ii) वयं देशदेशान्तरेषु केन परिभ्रमामः ?-1

(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-2х2＝4

(i) वयम् आकाशे कीदृशं विहरामः ? -2

(ii) वयम् चन्द्रमसि केन गन्तुं शक्नुमः ? -2

(ग) निर्देशानुसारम् उत्तरत-2х1＝2

(i) 'अनेकानि' इति सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम् ? -1

 

(ii) 'गगने' इति पदस्य कृते अत्र किं पर्यायपदं प्रयुक्तम् ? -1

(घ) अस्य गद्यांशस्य समुचितं शीर्षकं लिखत। -2

 

खण्ड -ख

(संस्कृतेन रचनात्मकं लिखितकार्यम् )

2.स्थानान्तरण प्रमाणपत्रं प्राप्तुं प्रधानाचार्यं प्रति लिखितं पत्रं लिखत।-5

3. मञ्जूषायाः उचितानि पदानि विचित्य कथां पूरयत -1/2×10＝5

राज्ञः भोजस्य दर्शनाय सः कलिङ्गदेशम् (i)----- मासं यावत् तत्र न्यवसत्, परं सः राजानं नापश्यत् । तस्य (ii)----- अपि परिसमाप्तम् । (iii)------ नृपः (iv)----- बहिर्निर्गतः। तदा कविः राजानं (v)----- अकथयत्- श्री भोजराजं पश्यन्नेव तत्क्षणं रिपोः शस्त्रं, कवेः कष्ट, मृगीदृशां नीवीबन्धः च भूमौ (vi) ---। तच्छ्रुत्वा राजा कवये (vii)------ ददौ यदा राजा मृगयासक्तः आसीत् तदा कश्चित् व्याध सुतः एक गीतम् अगायत् । गीतस्य (viii)----- प्रसन्नो भूत्वा राजा (ix) --- पञ्चलक्षं (x)

मञ्जूषा-

मृगयाभावेन, पाथेयम्, दृष्ट्वा, माधुर्येण, गायकाय, लक्षं द्वौ, पतन्ति, उपेत्य, एकदा

4. मञ्जूषायाः उचितानि वाक्यानि चित्वा वार्तालापं पूरयत -

प्रज्ञा - रमे ! किं त्वम् ओदनं पचसि ?

रमा -I.------------------------------

प्रज्ञा - तदनन्तरं त्वं किं करिष्यसि ?

रमा -II------------------------------

प्रज्ञा - ह्यः अहमपि गीताम् अपठम् ।

रमा-III-----------------------------

प्रज्ञा - किं त्वमद्य विद्यालयं गमिष्यसि ?

रमा-IV-----------------------------

प्रज्ञा - अहमपि विद्यालयं गमिष्यामि ।

रमा -V------------------------------

मञ्जूषा-

अधुना मया पत्राणि लिख्यन्ते । तदनन्तरं मया गीता पठिष्यते । आम्, मया ओदनं पच्यते । आम्, अद्य अहं विद्यालयं गमिष्यामि । मया सह एव चल ।

खण्ड - ग

( अनुप्रयुक्त व्याकरणम् )

5. अधोलिखितशब्दान् सन्धि-विच्छेदं कृत्वा लिखत - 1x6 = 6

(i) गणेशः

(ii)भवनम्

(iii)प्रश्नोत्तरः

(iv)अध्यात्मम्

(v) वनौषधिः

(vi)राजर्षिः।

 6. अधोलिखितानां समस्तपदानां विग्रहान् लिखत -1x6 = 6

 (i) रामलक्ष्मणौ

(ii) राजपुरुषः

(iii)घनश्यामः

(iv)नीलकमलम्

(v) द्वादश

(vi) विद्याहीनः।

7. अधोलिखित वाक्येषु प्रकृति-प्रत्ययान् संयुज्य वाक्यपूर्ति कुरुत-1x8=8

(i) सः दुग्धं (पा+क्त्वा) -----खेलति।

(ii) सत्यं एव (वच् + अनीयर्) -----।

(iii) रामः रावणम्(हन् +तुमुन्) ----- लङ्कां गतवान्।

(iv) सःआपणं (गम्+क्त्वा) ----तण्डुलान् क्रीणाति।

(v) माता पुत्रम् (त्यज्+क्त्वा) -कदापि सुखी न भवति।

(vi) वृद्धां सदैव (सेव् + तव्यत्) ----।

(vii) मम पिता प्रातःकाले (भ्रम् + तुमुन्) ----- गच्छति।

 (viii) मम भगिनी कार्यम् (कृ+क्त्वा) - पठति। 

8. अधोलिखितेषु वाक्येषु विशेषण-विशेष्य अन्वितिम् -1x5=5

 (i) पितरौ -----। (वद्) ।

(ii) तैः सिंहाः -----। (दश)

(iii) अहम् ---- मित्रम् अपश्यम्। (स्वन्)

(iv) ताः बालिकाः नाट्यशालायाम् -----। (नृत्)

(v) ----- राजानः अधावन्। (तद्)

9.उचितविभक्तिकं पदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-1x5=5

(i) ..................... परितः वृक्षाः सन्ति । ( ग्राम )

(ii) मम .......... निकषा उद्यानम् अस्ति । (विद्यालय )

(iii) बालकः ................. स्पृहयति । ( क्रीडनक)

(iv) पिता............ कङ्कणं ददाति । ( पुत्री )

 (v)सेविका ................. सम्मार्जनं करोति । ( भूमि )

 खण्ड-घ

( पठितांश अवबोधनम् )

10.अधोलिखित गद्यांश पठित्वा तदाधारितप्रश्नानाम् उत्तराणि निर्देशानुसार

लिखत (निम्नलिखित गद्यांशको पढ़कर उन पर आधारित प्रश्नों के उत्तर

लिखें) :

अथ प्रथिवीनिरूपणम्-पृथिव्याः सप्तभेदाः। ते च भेदाः सप्तपुटान्युच्यन्ते।तानि च पुटानि-अतल-वितल-सुतल-तलातल-रसातल पातालाख्यानि। अस्मन्मतेऽपि सप्तभेदाः। यथाऽस्मद्वेदे श्रूयते परमेश्वरो यथा सप्तगगनानि तद्वत् पृथिव्याः सप्तविभागान् कृतवान्।अथ पृथिव्याः विभागनिरूपणं यत्र लोकास्तिष्ठन्ति। तस्याः दार्शनिकैः सप्तधा विभागः कृतस्तान् विभागान् सप्त अअक्लिम इति वदन्ति।

(क) एक पदेन उत्तरत (एक शब्द में उत्तर दें): 1/2✕2=1

(i) पृथिव्याः कति भेदाः？

(ii) ते भेदाः किम् उच्यन्ते ？

(ख) पूर्ण वाक्येन उत्तरत (एक वाक्य में उत्तर दें): 1x2=2

(i) पृथिव्याः सप्तपुटानां नामानि कानि सन्ति ？

(ii) अस्मद्वेदे किम् श्रूयते ？

(ग) यथानिर्देशम् उत्तरत (निर्देश के अनुसार उत्तर दें): 1x2=2

'गगनानि’ इति पदस्य विशेषणम् अत्र किं प्रयुक्तम् ？

11.अधोलिखित पद्यांश पठित्वा तदाधारित प्रश्नानाम् उत्तराणि

पढ़कर उन पर आधारित प्रश्नों के उत्तर लिखें) :

न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यम् पुरुषोऽश्नुते।

न च सन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥

प्रश्नाः

(क) एकपदेन उत्तरत (एकशब्द में उत्तर दें): 2x1=2

(i)न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यम् कः अश्नुते। ?

(ii) सन्यसनादेव किं न सिद्धिं समधिगच्छति ?

(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत (पूर्ण वाक्य में उत्तर दें): 1x2=2

(i) केन प्रकारेण नैष्कर्म्यम् पुरुषोऽश्नुते ?

(ii) केन प्रकारेणन सिद्धिं समधिगच्छति ?

(ग)निर्देशानुसारं उत्तरत (निर्देश के अनुसार उत्तर दें):1x2=2

‘मनुष्यः' इत्यस्य अत्र किं पर्यायपदं प्रयुक्तम् ?

12. अधोलिखित नाट्यांश पठित्वा तदाधारित प्रश्नानाम् उत्तराणि

निर्देशानुसार लिखत(निम्नलिखित नाट्यांश को पढ़कर उन पर

आधारित प्रश्नों के उत्तर लिखें) :

जनकः- अये, शिष्टानध्याय इत्यस्खलितं खेलतां वटूनां कोलाहलः। 

कौसल्या- सुलभसौख्यमिदानीं बालत्वं भवति। अहो, एतेषां मध्ये क एष रामभद्रस्य मुग्धललितैरङ्गैर्दारकोऽस्माकं लोचने शीतलयति?

अरुन्धती-कुवलयदलस्निग्धश्यामः शिखण्डकमण्डनो वटुपरिषद पुण्यश्रीकः श्रियैव सभाजयन् ।

पुनरपि शिशुर्भूतो वत्सः स मे रघुनन्दनो

झटिति कुरुते दृष्टः कोऽयं दृशोरमृताञ्जनम् ॥

जनकः-(चिरं निर्वर्ण्य ) भोः किमप्येतत्।।

महिम्नामेतस्मिन् विनयशिशिरो मौग्ध्यमसृणो विदग्धैर्निर्ग्राह्यो न पुनरविदग्धैरतिशयः।मनो मे संमोहस्थिरमपि हरत्येष बलवान् अयोधातुं यद्वत्परिलघुरयस्कान्तशकलः॥

प्रश्नाः

(क) एकपदेन उत्तरत (एकशब्द में उत्तर दें): 1/2x2=1

(i)अत्र केषां कोलाहलः?

(ii)सुलभसौख्यं कदा भवति?

(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत (पूर्ण वाक्य में उत्तर दें): 1x2=2

(i)नेपथ्ये कोलाहलं श्रुत्वा जनकः किं कथयति ?

 (ii)लवः कम् अनुसरति ?

(ग) यथानिर्देशम् उत्तरत (निर्देश के अनुसार उत्तर दें)।-1☓1＝1

'इत्यस्खलितम्' इत्यस्य सन्धिविच्छेदं लिखत।

13.अधोलिखित श्लोकस्य अन्वयै पूरयित्वा पुनः लिखत :

(निम्नलिखित श्लोक का अन्वय पूरा कर पुनः लिखें):-1☓4＝4

विपदि धैर्यमथाभ्युदये क्षमा सदसि वाक्पटुता युधि विक्रमः।

 यशसि चाभिरुचिर्व्यसनं श्रुतौ प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम्॥

अन्वयः-  विपदि धैर्यम्----क्षमा सदसि वाक्पटुता युधि---- 

 यशसि अभिरुचिः---- च व्यसनं  इदं हि----  प्रकृतिसिद्धम्।

14.अधोलिखितस्य श्लोकस्य अन्वयं लिखत -4

सुखदुःखसमे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ।

ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि॥

15.सम्बद्धाः पङ्क्ति मेलयत-2x2＝4

(क)न हि कश्चित्क्षणमपि (i)कार्यं कर्म समाचर।

(ख)कार्यते ह्यवशः कर्म (ii)परमाप्नोति पुरुषः ।

(ग)तस्मादसक्तः सततं (iii)जातु तिष्ठत्यकर्मकृत।

(घ)असक्तो ह्याचरन्कर्म (iv)सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः।

 16. अधोलिखित वाक्येषु कर्तृक्रियापदयोः अन्वितिं क्रियताम् -4

(क)मम दायित्वहस्तान्तरणपत्रक------।(सज्जीकुरु,सज्जीकरोमि)

(ख) कार्यालयलिपिकः श्रीदासः----।(प्रविशसि,प्रविशति)

(ग)योगशास्त्रे शरीरस्य मनसः च

नियमनं प्रतिपादितं----।(वर्तते,भविष्यति)

(घ)दिवसत्रयात्परं कार्यालये पत्रमेकम्----।(गतम्,आगतम्)

17. निम्नलिखित पदेषु कः प्रत्ययः इति निर्दिशत -4

(क)त्यक्त्वा

(ख)पठन्

(ग)ज्ञातुम्

 (घ)कर्त्तव्यम्

 खण्ड -ङ

(संस्कृत साहित्य परिचयः)

18. अधोलिखित-ग्रन्थानां लेखकस्य नामानि लिखत -5

(i)रघुवंशम्

(ii)शिवराजविजयः

(iii)उत्तररामचरितम्

(iv)योगसूत्रम्

(v)महाभारतम्,

19. अधोलिखित विधासु कामपि एकाम् अवचित्य वैशिष्ट्यं प्रतिपादयत -5

(i) नाटकम् (ii) गद्यकाव्यम्, (iii)चम्पूकाव्यम्